Home

Featured Articles

Sep 05, 2026
YagnaSri

Structural Mishandling: Internal Friction and the Temporary Decline of the BJP in UP Part 17

Political parties, like civilisations, can contain within themselves the seeds of their own temporary decline. The BJP's story in Uttar Pradesh between the late 1990s and the early 2010s is a cautionary tale about how a party that had built a genuine mass movement through organisational discipline and ideological conviction can undermine its own achievements through strategic miscalculation, factional self-indulgence, and the failure to manage its most effective leaders with the wisdom their contribution deserves. The sidelining of Kalyan Singh, the organisational fragmentation that followed, and the BJP's resulting political marginalisation in its most important state for over a decade is a story the party's leadership has privately acknowledged as among the most costly mistakes in its history. The Kalyan Singh Problem: Managing Success Kalyan Singh's contribution to the BJP's UP was immense and unambiguous: it was under his leadership that the party achieved its first state majority, under his government that it demonstrated its governing capacity, and through his personal decision to accept political consequences for December 6 that the party's cultural nationalist credentials were most dramatically demonstrated. By any objective measure, he was the BJP's most successful UP leader and one of the most consequential politicians in the state's post-independence history. From the BJP's central leadership perspective, the problem was that Kalyan Singh's success made him something power structures instinctively resist: an independent political figure with his own mass base who did not need the party's endorsement to stay relevant. The Lodh community's loyalty to Kalyan Singh was personal as well as political; he had built organisational networks across western and central UP that were as much 'Kalyan Singh networks' as BJP networks. This independence, an asset when the party needed to win elections, became a source of tension when the central leadership sought to impose discipline over state affairs. The tensions came to a head in the late 1990s and early 2000s, when differences over candidate selection, the distribution of cabinet positions, and managing the BJP's coalition partners in UP created an irreparable breach between Kalyan Singh and the central leadership. In 1999, Kalyan Singh left the BJP and formed his own party, the Rashtriya Kranti Party, taking with him a significant portion of the Lodh community's organisational loyalty. The fracture was devastating: it split the BJP's western UP base at precisely the moment when organisational unity was most needed. The Vajpayee Years: National Success, State Neglect The irony of the BJP's early 2000s trajectory was that its greatest national success coincided with its deepest organisational crisis in UP. The Vajpayee-led NDA government of 1999-2004 was the BJP's first full-term national government, and its achievements the Pokhran-II nuclear tests, the Kargil victory, the Golden Quadrilateral highway network, and the beginning of economic liberalisation's acceleration were substantial by any measure. But national governance and state-level organisation are different enterprises requiring different attention, and the BJP's central leadership, consumed by the demands of managing a coalition government, let the UP organisational situation deteriorate. The UP BJP of the early 2000s became increasingly a collection of competing factions rather than a unified political machine. With Kalyan Singh gone, no single figure commanded the organisational authority to impose discipline and direction on the state party. The various caste communities the BJP had assembled into its UP coalition—Brahmins, Rajputs, Banias, Lodhs, and the non-Yadav OBC communities the party had been cultivating since the early 1990s each had its own organisational networks and factional champions. The lack of strong central leadership let these centrifugal forces pull the organisation apart. The 2002 and 2007 UP Assembly elections told the story in numbers. In 2002, the BJP won 88 seats, well short of the majority it had achieved in 1991 and 1996, though still the largest single party. By 2007, it had collapsed to 51 seats, its worst performance since the Emergency period. The BSP's remarkable 2007 victory under Mayawati's sarvajan strategy had partly succeeded precisely because it attracted upper-caste voters who had abandoned a fragmented, directionless BJP. The Organisational Decay: What Goes Wrong When Discipline Fails The BJP's organisational decline in UP in the 2000s illustrates several structural pathologies that afflict political parties when their internal discipline breaks down. The first is the proliferation of ticket-seekers: as the party's organisational authority weakens, more aspirants seek nominations, and the party's ability to select the most suitable candidate based on organisational criteria declines. The result is inflated expectations and declining candidate-selection quality, as factional pressures override organisational judgment. The second pathology is the capture of local party units by community bosses whose primary loyalty is to their own caste network rather than to the party's organisational principles. In western UP, where Jat communities had historically provided a significant portion of the BJP's rural support, the rise of community-specific political formations that could threaten to defect to regional parties gave local strongmen leverage over the BJP's central leadership, which they used to extract concessions incompatible with organisational discipline. The third pathology, perhaps the most damaging in the long run, was the loss of the BJP's distinctive organisational culture. The RSS-trained pracharaks who had built the party's organisational infrastructure through decades of dedicated work were not being replaced by a new generation of equally committed cadre workers. The party's expansion had attracted large numbers of politically ambitious individuals who saw it as a vehicle for personal advancement rather than a movement demanding organisational commitment. The result was an organisation that looked large from the outside but was hollow within: extensive in its formal structure but thin on the genuine organisational capacity that wins elections at the booth level. The Kalyan Singh Reconciliation and Its Limitations Kalyan Singh's eventual reconciliation with the BJP, when he rejoined the party in 2010, was a necessary correction of the original mistake but could not fully undo the organisational damage of the intervening decade. The Lodh community's organisational networks, once fragmented by Kalyan Singh's departure, had not been maintained in his absence; rebuilding them required years of patient work the party did not have before the 2012 elections. The 2012 UP Assembly elections produced the BJP's worst result in decades: 47 seats and 15 per cent vote share, far below the threshold of electoral relevance in a state where the Samajwadi Party swept to power with 224 seats under Akhilesh Yadav's youthful leadership. The BJP's temporary decline in UP was complete. From the party of Ram Mandir and Kalyan Singh that had won 221 seats in 1991, it had fallen to a rump of 47 MLAs in a 403-seat assembly. The Seeds of Recovery: Amit Shah and the Organisational Revolution The BJP's recovery from this nadir was not spontaneous. It resulted from a deliberate organisational intervention by Amit Shah, whom Narendra Modi assigned responsibility for UP as part of preparations for the 2014 Lok Sabha elections. Shah's organisational methodology disaggregating the state into manageable units, systematically identifying booth-level workers, and building a social coalition beyond the BJP's traditional base represented a wholesale reimagining of how the party operated in UP. The lessons of the BJP's decade of organisational decline in UP were, in a sense, the negative template for Amit Shah's reconstruction. Every pathology that had contributed to the party's collapse—factional indiscipline, poor candidate selection, the loss of organisational culture, the failure to reach non-traditional social constituencies- was addressed systematically in Shah's UP organisational plan. The 2014 results 71 of 80 Lok Sabha seats in UP vindicated this organisational revolution and marked the BJP's return to dominance in its most important state.

Sep 04, 2026
Viren S Doshi

કૃષ્ણના જીવનની કેટલીક ઓછી જાણીતી વિશિષ્ટ વાતો: જન્માષ્ટમીએ જય શ્રી કૃષ્ણ!!

ભૂમિકા: પાંચ હજાર વર્ષ પૂર્વેના લોકતાંત્રિક અગ્રણી શ્રી કૃષ્ણને આપણે જન્માષ્ટમીના પાવન અવસરે શ્રદ્ધાપૂર્વક નમન કરીએ છીએ કેમ કે એમણે ધર્મની પુનઃસ્થાપના કરી, મહાભારતના યુદ્ધમાં અર્જુન થકી માનવજાતને ગીતાનો અમૂલ્ય ઉપદેશ આપ્યો અને ભારતના ઈતિહાસને ધર્મ-આધારિત સુવર્ણકાળ બનાવ્યો. શ્રી કૃષ્ણ અને શ્રી રામની ઐતિહાસિકતા વિશે એટલું જ કહેવાનું કે આ બન્ને લોકનાયકોના જન્મ દિવસ આજે પણ લોકો વ્યાપક રીતે ઉજવે છે, કોઈ કાલ્પનિક પાત્રોના જન્મ દિવસ ઉજવાતા હોય તેવું બનતું નથી. એથી અને અન્ય અનેક રીતે સિદ્ધ થાય છે કે આ બન્ને ઐતિહાસિક વિભૂતિઓ હતાં. વૈદિક કાલગણનાના આધારે શ્રી કૃષ્ણ લગભગ પાંચ હજાર વર્ષો પહેલાં જન્મ્યા હતા. વર્તમાન સમયે (૨૦૨૬ આસપાસ) કલિયુગના લગભગ ૫૧૨૭–૫૧૨૮ વર્ષ વીતી ગયા છે. પરંપરાગત માન્યતા અને ભારતીય પંચાંગ અનુસાર કલિયુગનો પ્રારંભ ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૩૧૦૨ ઈ.પૂ.એ દિવસે થયો હતો. આ દિવસે શ્રીકૃષ્ણે પ્રભાસમાં દેહત્યાગ કર્યો. તેમણે લગભગ ૧૨૫ વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવ્યું હોવાથી તેમનો જન્મ લગભગ ૩૨૨૮–૩૨૩૦ ઈ.પૂ.માં થયો હોવાનું મનાય છે – આજથી લગભગ પાંચ હજારથી વધુ વર્ષો પહેલાં. સૃષ્ટિ સંવત અને યુગગણના અનુસાર શ્રી કૃષ્ણનો ચોક્કસ સમય હિંદુ કાલગણના અનુસાર આપણે વર્તમાન બ્રહ્મદિન શ્વેતવરાહ કલ્પના સાતમા મન્વંતર (વૈવસ્વત મનુ)માં છીએ. આ મન્વંતરની ૨૮મી ચતુર્યુગીમાં આપણે કલિયુગના પ્રથમ ચરણમાં છીએ. શ્રીકૃષ્ણ આ જ ૨૮મી ચતુર્યુગીના દ્વાપરયુગના અંતમાં થયા હતા. દ્વાપરયુગ પૂરો થવાના અને કલિયુગ પ્રારંભ થવાના સંધિકાળમાં તેમનું આગમન અને પ્રસ્થાન થયું. ભાગવત અને વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર તેમના મહાપ્રસ્થાન સાથે જ કલિયુગનો પ્રારંભ થયો. તુલનામાં શ્રી રામ ૨૪મી ચતુર્યુગીના ત્રેતાયુગમાં થયા હતા. એટલે કે ચાર સંપૂર્ણ ચતુર્યુગી (સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ) પહેલાં – સહસ્રો વર્ષોના અંતરે. આથી રામ કૃષ્ણથી ઘણા સમય પહેલાં થયા હતા તે સ્પષ્ટ છે. પૌરાણિક અવતારોની પરંપરાગત ગણતરીમાં પણ રામ પછી કૃષ્ણ આવે છે, જે આ કાલક્રમને સમર્થન આપે છે. મહાભારત / ગીતામાં રામનો ઉલ્લેખ અને કાલક્રમનો પુરાવો, અયોધ્યાના મંદિરનું પ્રમાણ મહાભારતની અંતર્ગત ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે તેઓ ધનુર્ધારીઓ(શસ્ત્રધારીઓ)માં રામ છે. ગીતાના દશમા અધ્યાયના ૩૧મા શ્લોકમાં આ વાત આવે છે: પવનઃ પવતામસ્મિ રામઃ શસ્ત્રભૃતામહમ્ । ઝષાણાં મકરશ્ચાસ્મિ સ્રોતસામસ્મિ જાહ્નવી ॥ “શુદ્ધિકર્તાઓમાં હું પવન છું, શસ્ત્રધારીઓમાં હું રામ છું, માછલીઓ કે જળના જીવોમાં મકર છું અને નદીઓમાં જાહ્નવી(ગંગા) છું.” આદિ શંકરાચાર્ય અને અન્ય અનેક વ્યાખ્યાકારો ગીતાની વ્યાખ્યા સમયે આ “રામ”ને દશરથપુત્ર શ્રી રામ તરીકે જ સમજે છે. આ ઉલ્લેખ સ્પષ્ટ બતાવે છે કે કૃષ્ણના સમયે રામનું ચરિત્ર જાણીતું અને પૂજનીય હતું. રામાયણમાં કૃષ્ણનો ઉલ્લેખ ન હોવો સ્વાભાવિક છે, કારણ કે રામ કૃષ્ણથી પહેલાં થયા. પરંતુ મહાભારત અને ગીતામાં રામનો ઉલ્લેખ હોવો એ કૃષ્ણ પછીથી થયા હોવાનું સ્પષ્ટ સમર્થન કરે છે. અયોધ્યામાં આ પરંપરાનું સ્પષ્ટ સ્મારક છે કનક ભવન મંદિર. આ મંદિર રામજન્મભૂમિની નજીક, રામકોટ વિસ્તારમાં આવેલું છે. પરંપરા અનુસાર તે મૂળમાં કૈકેયીએ સીતા-રામને લગ્ન પછી આપેલ સુવર્ણ મહેલ હતો. દ્વાપરયુગના અંતમાં શ્રી કૃષ્ણ અહીં આવ્યા હતા. મંદિરના લેખમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે કે કૃષ્ણે કુંભસ્નાન પછી અયોધ્યા પધારીને કનક ભવનના દર્શન કર્યા અને અહીં રામ-સીતાની નાની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી. તેમણે એક તપસ્વિનીને આ મૂર્તિઓ આપી હતી. પછીથી રાજા વિક્રમાદિત્યએ આ મૂર્તિઓ પરથી જ આ સ્થાનની ઓળખ મેળવી હતી. આજે પણ કનક ભવનમાં ત્રણ જોડી રામ-સીતાની મૂર્તિઓ છે, જેમાંથી સૌથી નાની જોડી કૃષ્ણ દ્વારા સ્થાપિત માનવામાં આવે છે. વળી, કૃષ્ણે અહીં મહારાજ દશરથની ગાદી પર પણ માથું ટેકવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. આ પરંપરા કૃષ્ણના રામ પ્રતિ ઊંડા આદરને અને બંને વિભૂતિઓ વચ્ચેના અવિરત સંબંધને દર્શાવે છે. રાજા નહીં, લોકતાંત્રિક સંઘના અગ્રણી “રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ...” – રામને “રાજા” કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ અયોધ્યાના રાજા હતા અને તેમણે રામરાજ્યની આદર્શ “પ્રજાસત્તાક” વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી. પરંતુ કૃષ્ણને સામાન્ય રીતે “રાજા” ન કહેવાયા. કારણ સ્પષ્ટ છે: કૃષ્ણ એક લોકતાંત્રિક સંઘ-ગણરાજ્યના અગ્રણી હતા. મહાભારત અને હરિવંશ અનુસાર અંધક અને વૃષ્ણિ – આ બે યાદવ ગણરાજ્યોનો એક સંયુક્ત સંઘ હતો, જેને અંધક-વૃષ્ણિ સંઘ કહેવાય છે. કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્રમાં પણ વૃષ્ણિઓને સંઘ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. આ સંઘની કેન્દ્રીય સભા સુધર્મા કહેવાતી. અંધકોના મુખ્ય ઉગ્રસેન (આહુકપુત્ર) અને વૃષ્ણિઓના મુખ્ય વસુદેવ હતા. કૃષ્ણ આ સંયુક્ત સંઘના સંઘમુખ્ય (મુખ્ય અગ્રણી) હતા. તેઓ રાજતંત્રના એકાધિકારી રાજા નહોતા, પરંતુ ગણરાજ્યના નેતા હતા, જ્યાં પ્રતિનિધિઓની સભા દ્વારા નિર્ણયો લેવાતા. જરાસંધના ભયથી મથુરાથી દ્વારકા સ્થળાંતર, દ્વારકાની સ્થાપના, અને પાછળથી યાદવોનો વિનાશ – આ બધું મહાભારતમાં વિસ્તૃત વર્ણવાયું છે. કૃષ્ણે પોતાના સંબંધીઓને ગણરાજ્યમાં આંતરિક વિખવાદના ભય વિશે ચેતવણી આપી હતી. જો કે તેમ છતાં આ દ્વિરાજ્ય સંઘની વ્યવસ્થા પ્રાચીન ભારતની લોકતાંત્રિક પરંપરાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. શ્રી કૃષ્ણના જીવનની અગત્યની અને ક્રાંતિકારી વાતો શ્રી કૃષ્ણનો જન્મ મથુરાના કારાગૃહમાં દેવકી અને વસુદેવને ત્યાં શ્રાવણ કૃષ્ણ અષ્ટમી, રોહિણી નક્ષત્રમાં મધ્યરાત્રે થયો. કંસના ભયથી તેમને ગોકુળમાં નંદ-યશોદા પાસે મૂકવામાં આવ્યા. બાળલીલાઓ – પૂતના, અઘાસુર, કાલિયદમન, ગોવર્ધનોદ્ધાર, રાસલીલા – આ બધું ગોકુળ અને વૃંદાવનમાં થયું. ગોકુળ-વૃંદાવનમાં કૃષ્ણે કેટલીક ક્રાંતિકારી અને જનહિતકારી પહેલ કરી. તે સમયે ગોકુળના લોકો અત્યાચારી અંધક રાજ્યને હડપી લેનાર કંસને વેરો (કર) ભરતા હતા, જે તેમના પર બોજો હતો. કૃષ્ણે આ અન્યાયી વેરો બંધ કરાવ્યો અને લોકોને શોષણથી મુક્ત કર્યા. વળી, ઈન્દ્ર જેવા દેવોની પૂજાનું ચાલુ થયેલું ચલણ – જે મુખ્યત્વે ભયના કારણે થતું – તેને બંધ કરીને તેમણે કહ્યું કે ઈશ્વરના પ્રતીક સમાન અને ગોવંશના સાચા આશ્રય એવા ગોવર્ધન પર્વતની પૂજા કરો. સંયોગે થયેલ અતિવૃષ્ટિ સમયે કૃષ્ણે સાત દિવસ સુધી ગોવર્ધન પર્વત પર્વ પર બધાને આશ્રય મળે તેવી વ્યવસ્થા કરી. આ ઘટના ચમત્કાર નહોતી, પરંતુ અંધશ્રદ્ધા અને બાહ્ય દેવપૂજાને બદલે પ્રકૃતિ, ગૌ-સંરક્ષણ અને સ્થાનિક હિતને કેન્દ્રમાં મૂકતી ક્રાંતિકારી વિચારધારા હતી જે જનસામાન્યના હિતને સર્વોપરિ માનતી હતી. પછી કૃષ્ણ અને બલરામ ભણવા માટે અવંતિકા (ઉજ્જૈન)ના સાંદીપનિ મુનિના ગુરુકુળમાં ગયા. ત્યાં તેમણે વેદ, અસ્ત્ર-શસ્ત્ર, રાજનીતિ અને અન્ય વિદ્યાઓનું અધ્યયન કર્યું. ત્યાં જ તેમના સહપાઠી અને અત્યંત પ્રિય મિત્ર સુદામા (કુચેલ - જીર્ણ વસ્ત્રધારી) પણ સહાધ્યાયી તરીકે ભણતા હતા. સુદામા બ્રાહ્મણ હતા અને નિર્ધન અવસ્થામાં જીવતા હતા. વર્ષો પછી જ્યારે સુદામા દ્વારકામાં કૃષ્ણને મળવા આવ્યા, ત્યારે કૃષ્ણે તેમને અત્યંત પ્રેમથી આવકાર્યા, તેમના ચોખાના મુઠ્ઠીભર પ્રસાદને મહાન ગણ્યો અને તેમની વિપન્નાવસ્થા દૂર કરી. આ કથા મિત્રતા, સમાનતા અને ભક્તિની અમર ગાથા છે. મથુરામાં કંસવધ પછી જરાસંધના વારંવારના આક્રમણો થયા. આ જ સમયે વિદેશી આક્રાંતા કાળયવન (કાલયવન) મથુરા પર ચડી આવ્યો. યવન તરીકે ઓળખાતો આ રાજા ભારતીય ઇતિહાસમાં ઉલ્લેખિત સૌથી પ્રાચીન વિદેશી આક્રમક હતો – આ પ્રથમ મોટું વિદેશી આક્રમણ હતું. કૃષ્ણે આ દુષ્ટ સામે સીધા યુદ્ધને બદલે બુદ્ધિથી કામ લીધું. તેઓ કાળયવનને પોતાની પાછળ દોડાવીને એક પ્રાચીન ગુફા તરફ લઈ ગયા, જ્યાં ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા મુચુકુંદ વિશ્રામમાં હતા. મુચુકુંદે દેવતાઓની સહાય કર્યા પછી “દિવ્ય અસ્ત્ર”નું વરદાન માંગ્યું હતું કે જે કોઈ તેમને વિશ્રામમાંથી જગાડે તે તેમની “દૃષ્ટિ”થી ભસ્મ થઈ જાય. કાળયવને કૃષ્ણ છે તેમ સમજીને રાજા મુચુકુંદને લાત મારી. મુચુકુંદ “જાગ્યા” અને તેમની “તીવ્ર દૃષ્ટિ”થી કાળયવન તત્કાળ ભસ્મ થઈ ગયો. આ રીતે કૃષ્ણે વિદેશી આક્રમણકારને પરાજિત કર્યો અને પ્રજાની તથા ભારતીય ભૂમિની રક્ષા કરી. આ ઘટના તેમની કૂટનીતિ, દૂરદર્શિતા અને રાષ્ટ્રરક્ષાના મહત્ત્વને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે. ત્યારબાદ દ્વારકાની સ્થાપના, નરકાસુરના ત્રાસમાંથી છોડાવેલ મહિલાઓનું સન્માન, રુક્મિણી વિવાહ, અને પ્રદ્યુમ્ન-અનિરુદ્ધ જેવા પુત્રો વગેરે જાણીતી કથાઓ છે. પણ એક વિશિષ્ટ વાત નીચે પ્રમાણે છે. મહાભારત યુદ્ધમાં પ્રતિજ્ઞાઓનું તોડવું અને સમષ્ટિના હિતનું મહત્ત્વ મહાભારતના મહાયુદ્ધમાં એક અત્યંત મહત્ત્વની અને બોધપ્રદ વાત જોવા મળે છે. પાંડવપક્ષે – યુધિષ્ઠિર સહિત લગભગ બધા પોતાની પ્રતિજ્ઞાઓ અને નિયમો તોડે છે, જ્યારે કૌરવપક્ષે ભીષ્મ સહિત કોઈ પણ પ્રતિજ્ઞા તોડતું નથી. છતાં વિજય પાંડવોનો જ થાય છે. આનું મૂળ કારણ શ્રી કૃષ્ણની સ્પષ્ટ નીતિ હતી, તેમણે પાંડવોને સમજાવ્યું કે વ્યક્તિગત અહંકાર અને કઠોર પ્રતિજ્ઞાથી વધુ મહત્ત્વનું છે સમષ્ટિનું હિત અને ધર્મની સ્થાપના. વિગતવાર જોઈએ તો: યુધિષ્ઠિર, જેમને સત્યવાદી તરીકે ઓળખવામાં આવતા, તેમણે દ્રોણને મારવા માટે “અશ્વત્થામા હતો નરો વા કુંજરો વા” એવું અર્ધસત્ય કહ્યું. આ પ્રતિજ્ઞા-ભંગથી પુત્રમોહમાં પુત્રવિયોગમાં દ્રોણે શસ્ત્રો મૂકી દીધાં અને તેમનો અંત આવ્યો. અર્જુને ભીષ્મને મારવા માટે શિખંડીને આગળ રાખીને બાણ ચલાવ્યાં – જે પરંપરાગત ક્ષત્રિય-ધર્મ વિરુદ્ધ હતું. ભીમે દુર્યોધન સાથેના ગદાયુદ્ધમાં કૃષ્ણના કહેવાથી જાંઘ પર પ્રહાર કર્યો, જે નિયમ વિરુદ્ધ હતું (ગદાયુદ્ધમાં કમરથી નીચે મારવું મનાઈ હતી). કૃષ્ણ પોતે પણ અનેક વખત યુદ્ધના નિયમો તોડવાની પેરવી કરેલ અને ક્યારેક પોતે પણ શસ્ત્ર ઉપાડવાની તૈયારી કરી (જે તેમની પ્રતિજ્ઞા વિરુદ્ધ હતું). કૌરવપક્ષે ભીષ્મ પોતાની પ્રતિજ્ઞા અનુસાર હસ્તિનાપુરના સિંહાસનની રક્ષા કરતા રહે છે, દ્રોણ પોતાના દુષ્ટ હોય તેવા શિષ્યો પ્રત્યેની “કર્તવ્યભાવના” પણ જાળવે છે અને કર્ણ પોતાની મિત્રતા અને દાનની પ્રતિજ્ઞાઓ પાળે છે. આમ કરીને તેઓ વ્યક્તિગત મર્યાદા અને અહંકારને વળગી રહે છે. શ્રી કૃષ્ણે પાંડવોને બતાવ્યું કે ધર્મ માત્ર વ્યક્તિગત પ્રતિજ્ઞા કે કઠોર નિયમોનું પાલન નથી. જ્યારે અધર્મનું સામ્રાજ્ય સ્થપાયું હોય, જ્યારે સમગ્ર સમાજનું હિત ભયમાં હોય, ત્યારે વ્યક્તિગત અહંકારને છોડીને સમષ્ટિના મોટા હિત માટે શક્તિ અનુસાર વિજય અપાવે તેવું કાર્ય કરવું તે જ ખરો આપદ્ ધર્મ છે. આ સમષ્ટિ-હિતની સમજને કારણે જ પાંડવો વિજયી થયા. કૃષ્ણના આ માર્ગદર્શન વિના પાંડવો કદાચ પોતાની “જડ” પ્રતિજ્ઞાઓમાં જ બંધાઈ રહીને હારી જાત. આ તારણ આજે પણ આપણને શીખવે છે કે સમૂહની આપત્તિના સમયે વ્યક્તિગત અહં, અભિમાન કે કઠોર નિયમોથી વધુ મોટું છે સમાજનું, રાષ્ટ્રનું અને ધર્મનું હિત. ગીતા અંગે એક વિચાર કેટલાક વિદ્વાનો અને વિચારકોનું માનવું છે કે ગીતામાં કેટલીક બાબતો પાછળથી ઉમેરાઈ હોય તેમ લાગે છે. જે વાતો વેદો સાથે પૂર્ણ સુસંગત નથી અથવા જે કૃષ્ણના મૂળ ઉપદેશથી અલગ પડે છે, તેને પાછળથી પ્રક્ષિપ્ત માનવામાં આવે છે. મૂળ સંદેશ – કર્મયોગ, ભક્તિ અને જ્ઞાન – અગત્ય ધરાવે છે. નિષ્કર્ષ આમ, શ્રીકૃષ્ણ માત્ર એક વિભૂતિ નહીં, પરંતુ ઈતિહાસના એક મહાન નેતા, રણનીતિજ્ઞ, દાર્શનિક, ક્રાંતિકારી સુધારક અને લોકતાંત્રિક અગ્રણી હતા. તેમનું જીવન આપણને યાદ અપાવે છે કે ધર્મની રક્ષા માટે વ્યક્તિગત સત્તા નહીં, પરંતુ સામૂહિક કલ્યાણ, જનહિત અને યુગાનુસાર નીતિ આવશ્યક છે. જન્માષ્ટમીના આ અવસરે તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરીએ અને તેમના સંદેશને જીવનમાં ઉતારવાની પ્રેરણા માટે સંકલ્પ લઈએ. જય શ્રી કૃષ્ણ!