મહાભારતને લોકસ્વર આપનાર તીજનબાઈની ચિરવિદાય
- In History & Culture
- 02:00 PM, Jul 06, 2026
- Dr Vikas Rajpopat
કેટલાક કલાકારો માત્ર કળા રજૂ કરતા નથી; તેઓ આખી સંસ્કૃતિનો શ્વાસ બની જાય છે. તેમની હાજરી કોઈ વ્યક્તિની નહીં, પરંતુ એક યુગની ઉપસ્થિતિ લાગે છે. પંડવાણીની સમ્રાજ્ઞી તીજનબાઈ એવા જ વિરલ કલાકાર હતા. તેમના તંબૂરાના એક જ ઝણકાર સાથે મહાભારતના પાત્રો જાણે રંગમંચ પર અવતરી પડતાં. ભીમનો પ્રચંડ આવેશ, દ્રૌપદીની વ્યથા, કર્ણનું કરુણ ગૌરવ, અર્જુનની દ્વિધા અને શ્રીકૃષ્ણનું અલૌકિક સ્મિત- આ બધું શબ્દોથી નહીં, તેમના સ્વર અને અભિનયથી જીવંત બની જતું.
આજે તે સ્વર મૌન થયો છે. પરંતુ શું ખરેખર આવો કલાકાર ક્યારેય વિદાય લે છે?
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મહાભારત માત્ર મહાકાવ્ય નથી. તે માનવજીવનનો અરીસો છે. રાજકારણથી લઈને નૈતિકતા સુધી, કુટુંબથી લઈને કર્તવ્ય સુધી અને માનવીય મનના સૌથી જટિલ પ્રશ્નોથી લઈને ધર્મના સૂક્ષ્મ અર્થ સુધીનું વિશ્વ તેમાં સમાયેલું છે. તેથી જ સદીઓથી ભારતના ગામડાંઓમાં મહાભારત માત્ર વાંચવામાં નહીં, પરંતુ ગાવામાં, સાંભળવામાં અને જીવવામાં આવ્યું છે. છત્તીસગઢની પંડવાણી એ આ પરંપરાનું સૌથી શક્તિશાળી સ્વરૂપ છે.
પંડવાણી એટલે મહાભારતની કથા માત્ર શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ સંગીત, અભિનય, સંવાદ, હાવભાવ અને કલ્પનાશક્તિ દ્વારા જીવંત કરી દેવાની કલા. અહીં ગાયક માત્ર ગાયક રહેતો નથી; તે ક્યારેક ભીમ બની જાય છે, ક્યારેક દુર્યોધન, ક્યારેક કુંતી અને ક્યારેક કૃષ્ણ. હાથમાં રહેલું તંબૂરું ક્ષણભરમાં ગદા બની જાય, ધનુષ્ય બની જાય કે રથનો લગામ. આ જ પંડવાણીની વિશેષતા છે, અહીં કલ્પના અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેની સરહદ ઓગળી જાય છે.
આ કળાને વિશ્વના નકશા પર પહોંચાડનારું સૌથી મોટું નામ છે તીજનબાઈ.
છત્તીસગઢના દુર્ગ જિલ્લાના અતારી ગામમાં એક ગરીબ આદિવાસી પરિવારમાં જન્મેલી આ બાળકી માટે જીવન સરળ નહોતું. ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિ એવી કે રોજિંદા શ્રમ વિના ભોજન મળવું મુશ્કેલ. ખેતરમાં કામ, ઝાડૂં અને ચટાઈ બનાવવી, પાન એકત્ર કરવાં, બાળપણના દિવસો સંઘર્ષથી ભરેલા હતા. પરંતુ આ સંઘર્ષની વચ્ચે સંગીત તેમનો સૌથી મોટો વારસો બન્યો. પિતા લોકવાદ્ય વગાડતા અને માતા લોકગીતો ગાતાં. ઘરનું વાતાવરણ જ સંગીતમય હતું.
બાળપણમાં તેઓ પોતાના સંબંધીઓ પાસેથી પંડવાણી સાંભળતા. કોઈ શાળા નહોતી, કોઈ લખિત પાઠ્યપુસ્તક નહોતું. કાન જ તેમનું વિશ્વવિદ્યાલય હતું અને સ્મરણશક્તિ તેમનું પુસ્તકાલય. મહાભારતના પ્રસંગો તેઓ સાંભળતાં-સાંભળતાં હૃદયમાં ઉતારી લેતાં.
માત્ર બાર વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન થઈ ગયા. પરંતુ વૈવાહિક જીવનમાં સુખ કરતાં સંઘર્ષ વધુ મળ્યો. સામાજિક બંધનો, વિરોધ, અપમાન અને ઘરેલું કલહ આ બધાની વચ્ચે પણ તેમણે પોતાના અંદરના કલાકારને મરવા દીધો નહીં. ઘણી વખત સમાજે પ્રશ્ન કર્યો કે સ્ત્રી જાહેર મંચ પર ઊભી રહીને મહાભારત કેમ ગાય? પરંતુ તીજનબાઈએ જવાબ શબ્દોથી નહીં, પોતાની કળાથી આપ્યો.
ત્યારે પંડવાણીમાં મહિલાઓ સામાન્ય રીતે વેદમતી શૈલીમાં બેઠા-બેઠા ગાતી હતી. ઉભા રહીને અભિનય સાથે પંડવાણી કરવી લગભગ પુરુષોની પરંપરા મનાતી. તીજનબાઈએ આ પરંપરાને પડકાર્યો. તેમણે કાપાલિક શૈલી અપનાવી જેમાં ગાયક આખા શરીરથી કથા જીવે છે. તેમના હાવભાવ, આંખોની ભાષા, અવાજની ઊંચ-નીચ અને તંબૂરાના ઉપયોગે પંડવાણીને એક નવો પરિચય આપ્યો. આ નિર્ણય માત્ર કલાત્મક નહોતો; તે સામાજિક ક્રાંતિ પણ હતી. એક ગ્રામ્ય આદિવાસી સ્ત્રીએ એ સમયની માન્યતાઓને પડકારીને સાબિત કર્યું કે પ્રતિભા માટે લિંગની કોઈ મર્યાદા નથી.
શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને વાંચતા-લખતા પણ આવડતું નહોતું. સાથી કલાકારો દિવસ દરમિયાન મહાભારતના પ્રસંગો યાદ કરાવતા અને રાત્રે તેઓ મંચ પર કલાકો સુધી પંડવાણી રજૂ કરતાંઆ અદભુત સ્મરણશક્તિ અને સતત સાધનાએ જ તેમને લોકકલાકારમાંથી લોક-દંતકથા બનાવ્યા. ગામની નાની ચોપાલથી શરૂ થયેલું આ સફર ધીમે-ધીમે સમગ્ર છત્તીસગઢમાં ગુંજવા લાગ્યું. જ્યાં જ્યાં તેઓ ગયા ત્યાં લોકો માત્ર કાર્યક્રમ જોવા નહોતા આવતા; તેઓ જાણે મહાભારતને પોતાની આંખો સામે જીવતું જોવા આવતા હતા.
આ તો માત્ર શરૂઆત હતી. આગળનો માર્ગ તેમને ભારતની સરહદો પાર કરીને વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત મંચો સુધી લઈ જવાનો હતો... ગામડાની ચોપાલોમાં ગવાતી પંડવાણી ધીમે-ધીમે રાજ્યની સરહદો ઓળંગવા લાગી. તીજનબાઈનો સ્વર હવે માત્ર છત્તીસગઢનો રહ્યો નહોતો; તે ભારતની લોકસાંસ્કૃતિક ઓળખનો સ્વર બની રહ્યો હતો. તેમના ગાયનમાં એવી નાટ્યાત્મકતા હતી કે ભાષા ન સમજતો શ્રોતા પણ ભાવસમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવી દે. કદાચ આ જ કારણ હતું કે તેઓ જ્યાં પણ ગયા, ત્યાં લોકો શબ્દો નહીં, લાગણીઓ સાંભળતા હતા.
પ્રખ્યાત રંગકર્મી હબીબ તનવીરએ જ્યારે પ્રથમ વખત તીજનબાઈની પંડવાણી સાંભળી, ત્યારે તેમને સમજાઈ ગયું કે આ અવાજ કોઈ એક પ્રદેશની સીમામાં બંધાઈ રહેવાનો નથી. તેમના પ્રયાસોથી તીજનબાઈને રાષ્ટ્રીય મંચો મળ્યા. ત્યારબાદ દેશના અનેક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં તેમની હાજરી અનિવાર્ય બની ગઈ. તેમણે થોડા સમય માટે રંગમંચ સાથે પણ કામ કરવાનો વિચાર કર્યો, પરંતુ અંતે તેમણે નક્કી કર્યું કે તેમનું જીવન પંડવાણી માટે જ સમર્પિત રહેશે. આ નિર્ણયે ભારતીય લોકકલાને એક એવી દિશા આપી, જે કદાચ અન્યથા શક્ય ન હોત.
વિદેશની તેમની પ્રથમ યાત્રા પણ એક રસપ્રદ કથા છે. વિમાનમાં પ્રથમ વખત બેઠેલી ગામડાની આ સરળ સ્ત્રીને આકાશમાં તરતા વાદળો જોઈને ક્ષણભર એવું લાગ્યું કે જાણે દેવલોક તરફની યાત્રા શરૂ થઈ ગઈ હોય. પેરિસ પહોંચ્યા પછી તેમને ચિંતા હતી કે અહીંના લોકો તેમની ભાષા સમજી શકશે કે નહીં. પરંતુ થોડા જ સમયમાં તેમને અનુભવાયું કે સાચી કળાની ભાષા શબ્દોથી પર હોય છે. પેરિસમાં ગુંજેલી પંડવાણી પછી તો વિશ્વના અનેક દેશોના દ્વાર તેમના માટે ખુલ્યા. ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, જર્મની, ઇટાલી, બ્રિટન સહિત અનેક દેશોમાં તેમણે મહાભારતને અવાજ આપ્યો. પછી તો એશિયા, યુરોપ, અમેરિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયાના મંચો પણ તેમના સાક્ષી બન્યા.
તીજનબાઈએ વિશ્વને માત્ર એક લોકગાયિકા તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતની મૌખિક પરંપરાના જીવંત દૂત તરીકે પરિચિત કરાવ્યા. પશ્ચિમમાં જ્યાં મહાભારતનો પરિચય મોટા ભાગે પુસ્તકોથી થતો હતો, ત્યાં તીજનબાઈએ બતાવ્યું કે ભારતમાં મહાકાવ્યોને ગવાય પણ છે, જીવાય પણ છે અને પેઢી દર પેઢી યાદ પણ રાખવામાં આવે છે.
તેમને મળેલા સન્માનો તેમની કળાની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિના સાક્ષી છે. ભારત સરકારે તેમને ક્રમશઃ પદ્મશ્રી, પદ્મભૂષણ અને પદ્મવિભૂષણથી નવાજ્યા. સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર સહિત અનેક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માનોએ તેમની સિદ્ધિઓને માન્યતા આપી. વિવિધ વિશ્વવિદ્યાલયોએ તેમને માનદ ડી.લિટ.ની ઉપાધિ આપી. પરંતુ આટલા બધાં ગૌરવ છતાં તેમની અંદરની સાદગી ક્યારેય બદલાઈ નહીં.
એક મુલાકાત દરમિયાન જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે વિશ્વપ્રસિદ્ધ બની ગયા પછી પણ સામાન્ય કર્મચારી તરીકે નોકરી કરવી તેમને કેવી લાગતી હતી, ત્યારે તેમણે આપેલો જવાબ તેમના સમગ્ર વ્યક્તિત્વનું દર્શન કરાવે છે. તેમણે કહ્યું કે મીઠાઈ ખાધા પછી પણ બળેલી રોટલીનો સ્વાદ ભૂલાતો નથી. ગરીબી અને સંઘર્ષના દિવસોએ તેમને સફળતા પછી પણ જમીન સાથે જોડાયેલા રાખ્યા. કદાચ આ જ કારણ હતું કે પ્રસિદ્ધિએ ક્યારેય તેમને અહંકાર આપ્યો નહીં.
જીવનના અંતિમ વર્ષો, જોકે, ખૂબ કઠિન રહ્યા. પરિવારના દુઃખદ પ્રસંગો, પુત્રોના અવસાન, અસ્વસ્થતા અને પક્ષાઘાતે તેમના શરીરને નબળું બનાવ્યું. જે અવાજ ક્યારેક હજારો લોકોને મંત્રમુગ્ધ કરતો હતો, તે ધીમે-ધીમે મૌન થવા લાગ્યો. છતાં તેમની કળા પ્રત્યેનો પ્રેમ અંતિમ દિવસો સુધી અડગ રહ્યો. જ્યારે પણ તબિયત થોડું સાથ આપતી, તેઓ ફરી પંડવાણી તરફ વળવા ઇચ્છતા.
આજે જ્યારે તીજનબાઈ આપણી વચ્ચે નથી, ત્યારે પ્રશ્ન માત્ર એક કલાકારના અવસાનનો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે તેમની વારસાગત કળાને એટલી જ તીવ્રતાથી જીવંત રાખી શકીશું? લોકકળાઓ માત્ર મનોરંજન માટે જન્મતી નથી; તે સમાજની સ્મૃતિ, સંસ્કૃતિ અને ઓળખને જીવંત રાખે છે. જો લોકકલા મૌન થઈ જાય, તો ઇતિહાસના અનેક પાનાં પણ ધીમે-ધીમે નિર્જીવ બની જાય છે.
તીજનબાઈએ આપણને શીખવ્યું કે ઔપચારિક શિક્ષણ વિના પણ જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે; ગરીબી પ્રતિભાનો અંત નથી; અને સ્ત્રી જો સંકલ્પ કરે તો સદીઓ જૂની પરંપરાઓને નવી દિશા આપી શકે છે. તેમણે એ પણ સાબિત કર્યું કે મહાભારત કોઈ પ્રાચીન ગ્રંથ નથી, પરંતુ દરેક યુગમાં માનવજીવનને સમજવાનો જીવંત સંવાદ છે.
આવનારી પેઢીઓ તીજનબાઈને માત્ર પદ્મવિભૂષણ વિજેતા લોકગાયિકા તરીકે નહીં, પરંતુ એવી વિરલ સાધિકા તરીકે યાદ રાખશે, જેમણે પોતાના એક તંબૂરાથી આખા મહાભારતને ધબકતું કરી દીધું.
આજે તંબૂરાના તાર ભલે નિઃશબ્દ હોય, પરંતુ તેની ગુંજ હજુ પણ ભારતની સાંસ્કૃતિક ચેતનામાં સંભળાય છે. જ્યાં સુધી મહાભારતનું એક પણ પાત્ર બોલાશે, જ્યાં સુધી કોઈ ગામની ચોપાલમાં લોકગીત ગવાશે, જ્યાં સુધી કોઈ કલાકાર પોતાના સ્વરમાં ઇતિહાસને જીવંત કરવાનો પ્રયાસ કરશે ત્યાં સુધી તીજનબાઈ જીવંત રહેશે કારણ કે કેટલીક વ્યક્તિઓનું મૃત્યુ થતું નથી. તેઓ લોકસ્મૃતિમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે. અને તીજનબાઈ હવે માત્ર એક નામ નથી, તે ભારતીય લોકસંસ્કૃતિનો અવિનાશી સ્વર છે.
.jpeg)
Loading...please wait
Comments