ભૂમિકા:

પાંચ હજાર વર�ષ પૂર�વેના લોકતાંત�રિક અગ�રણી શ�રી કૃષ�ણને આપણે જન�માષ�ટમીના પાવન અવસરે શ�રદ�ધાપૂર�વક નમન કરી� છી� કેમ કે �મણે ધર�મની પ�નઃસ�થાપના કરી, મહાભારતના ય�દ�ધમાં અર�જ�ન થકી માનવજાતને ગીતાનો અમૂલ�ય ઉપદેશ આપ�યો અને ભારતના ઈતિહાસને ધર�મ-આધારિત સ�વર�ણકાળ બનાવ�યો.

શ�રી કૃષ�ણ અને શ�રી રામની �તિહાસિકતા વિશે �ટલ�ં જ કહેવાન�ં કે આ બન�ને લોકનાયકોના જન�મ દિવસ આજે પણ લોકો વ�યાપક રીતે ઉજવે છે, કોઈ કાલ�પનિક પાત�રોના જન�મ દિવસ ઉજવાતા હોય તેવ�ં બનત�ં નથી. �થી અને અન�ય અનેક રીતે સિદ�ધ થાય છે કે આ બન�ને �તિહાસિક વિભૂતિઓ હતાં.

વૈદિક કાલગણનાના આધારે શà«�રી કૃષà«�ણ લગભગ પાંચ હજાર વરà«�ષો પહેલાં જનà«�મà«�યા હતા. વરà«�તમાન સમયે (૨૦૨૬ આસપાસ) કલિયà«�ગના લગભગ ૫૧૨૭–૫૧૨૮ વરà«�ષ વીતી ગયા છે. પરંપરાગત માનà«�યતા અને ભારતીય પંચાંગ અનà«�સાર કલિયà«�ગનો પà«�રારંભ ૧૮ ફેબà«�રà«�આરી ૩૧૦૨ ઈ.પૂ.àª� દિવસે થયો હતો. આ દિવસે શà«�રીકૃષà«�ણે પà«�રભાસમાં દેહતà«�યાગ કરà«�યો. તેમણે લગભગ ૧૨૫ વરà«�ષનà«�ં આયà«�ષà«�ય ભોગવà«�યà«�ં હોવાથી તેમનો જનà«�મ લગભગ ૩૨૨૮–૩૨૩૦ ઈ.પૂ.માં થયો હોવાનà«�ં મનાય છે – આજથી લગભગ પાંચ હજારથી વધà«� વરà«�ષો પહેલાં.

સૃષ�ટિ સંવત અને ય�ગગણના અન�સાર શ�રી કૃષ�ણનો ચોક�કસ સમય

હિંદ� કાલગણના અન�સાર આપણે વર�તમાન બ�રહ�મદિન શ�વેતવરાહ કલ�પના સાતમા મન�વંતર (વૈવસ�વત મન�)માં છી�. આ મન�વંતરની ૨૮મી ચત�ર�ય�ગીમાં આપણે કલિય�ગના પ�રથમ ચરણમાં છી�. શ�રીકૃષ�ણ આ જ ૨૮મી ચત�ર�ય�ગીના દ�વાપરય�ગના અંતમાં થયા હતા. દ�વાપરય�ગ પૂરો થવાના અને કલિય�ગ પ�રારંભ થવાના સંધિકાળમાં તેમન�ં આગમન અને પ�રસ�થાન થય�ં. ભાગવત અને વિષ�ણ� પ�રાણ અન�સાર તેમના મહાપ�રસ�થાન સાથે જ કલિય�ગનો પ�રારંભ થયો.

તà«�લનામાં શà«�રી રામ ૨૪મી ચતà«�રà«�યà«�ગીના તà«�રેતાયà«�ગમાં થયા હતા. àª�ટલે કે ચાર સંપૂરà«�ણ ચતà«�રà«�યà«�ગી (સતà«�ય, તà«�રેતા, દà«�વાપર, કલિ) પહેલાં – સહસà«�રો વરà«�ષોના અંતરે. આથી રામ કૃષà«�ણથી ઘણા સમય પહેલાં થયા હતા તે સà«�પષà«�ટ છે. પૌરાણિક અવતારોની પરંપરાગત ગણતરીમાં પણ રામ પછી કૃષà«�ણ આવે છે, જે આ કાલકà«�રમને સમરà«�થન આપે છે.

મહાભારત / ગીતામાં રામનો ઉલ�લેખ અને કાલક�રમનો પ�રાવો, અયોધ�યાના મંદિરન�ં પ�રમાણ

મહાભારતની અંતર�ગત ગીતામાં શ�રી કૃષ�ણે સ�પષ�ટ કહ�ય�ં છે કે તેઓ ધન�ર�ધારીઓ(શસ�ત�રધારીઓ)માં રામ છે. ગીતાના દશમા અધ�યાયના ૩૧મા શ�લોકમાં આ વાત આવે છે:

પવનઃ પવતામસà«�મિ રામઃ શસà«�તà«�રભૃતામહમà«� । 

�ષાણાં મકરશ�ચાસ�મિ સ�રોતસામસ�મિ જાહ�નવી ॥

“શà«�દà«�ધિકરà«�તાઓમાં હà«�ં પવન છà«�ં, શસà«�તà«�રધારીઓમાં હà«�ં રામ છà«�ં, માછલીઓ કે જળના જીવોમાં મકર છà«�ં અને નદીઓમાં જાહà«�નવી(ગંગા) છà«�ં.” 

આદિ શંકરાચારà«�ય અને અનà«�ય અનેક વà«�યાખà«�યાકારો ગીતાની વà«�યાખà«�યા સમયે આ “રામ”ને દશરથપà«�તà«�ર શà«�રી રામ તરીકે જ સમજે છે.

આ ઉલ�લેખ સ�પષ�ટ બતાવે છે કે કૃષ�ણના સમયે રામન�ં ચરિત�ર જાણીત�ં અને પૂજનીય હત�ં.

રામાયણમાં કૃષ�ણનો ઉલ�લેખ ન હોવો સ�વાભાવિક છે, કારણ કે રામ કૃષ�ણથી પહેલાં થયા. પરંત� મહાભારત અને ગીતામાં રામનો ઉલ�લેખ હોવો � કૃષ�ણ પછીથી થયા હોવાન�ં સ�પષ�ટ સમર�થન કરે છે.

અયોધ�યામાં આ પરંપરાન�ં સ�પષ�ટ સ�મારક છે કનક ભવન મંદિર. આ મંદિર રામજન�મભૂમિની નજીક, રામકોટ વિસ�તારમાં આવેલ�ં છે. પરંપરા અન�સાર તે મૂળમાં કૈકેયી� સીતા-રામને લગ�ન પછી આપેલ સ�વર�ણ મહેલ હતો. દ�વાપરય�ગના અંતમાં શ�રી કૃષ�ણ અહીં આવ�યા હતા. મંદિરના લેખમાં સ�પષ�ટ ઉલ�લેખ છે કે કૃષ�ણે ક�ંભસ�નાન પછી અયોધ�યા પધારીને કનક ભવનના દર�શન કર�યા અને અહીં રામ-સીતાની નાની મૂર�તિઓ સ�થાપિત કરી. તેમણે �ક તપસ�વિનીને આ મૂર�તિઓ આપી હતી. પછીથી રાજા વિક�રમાદિત�ય� આ મૂર�તિઓ પરથી જ આ સ�થાનની ઓળખ મેળવી હતી. આજે પણ કનક ભવનમાં ત�રણ જોડી રામ-સીતાની મૂર�તિઓ છે, જેમાંથી સૌથી નાની જોડી કૃષ�ણ દ�વારા સ�થાપિત માનવામાં આવે છે. વળી, કૃષ�ણે અહીં મહારાજ દશરથની ગાદી પર પણ માથ�ં ટેકવ�ય�ં હોવાન�ં કહેવાય છે. આ પરંપરા કૃષ�ણના રામ પ�રતિ ઊંડા આદરને અને બંને વિભૂતિઓ વચ�ચેના અવિરત સંબંધને દર�શાવે છે.

રાજા નહીં, લોકતાંત�રિક સંઘના અગ�રણી

“રઘà«�પતિ રાઘવ રાજા રામ...” – રામને “રાજા” કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ અયોધà«�યાના રાજા હતા અને તેમણે રામરાજà«�યની આદરà«�શ “પà«�રજાસતà«�તાક” વà«�યવસà«�થા સà«�થાપિત કરી. પરંતà«� કૃષà«�ણને સામાનà«�ય રીતે “રાજા” ન કહેવાયા. કારણ સà«�પષà«�ટ છે: કૃષà«�ણ àª�ક લોકતાંતà«�રિક સંઘ-ગણરાજà«�યના અગà«�રણી હતા.

મહાભારત અને હરિવંશ અનà«�સાર અંધક અને વૃષà«�ણિ – આ બે યાદવ ગણરાજà«�યોનો àª�ક સંયà«�કà«�ત સંઘ હતો, જેને અંધક-વૃષà«�ણિ સંઘ કહેવાય છે. કૌટિલà«�યના અરà«�થશાસà«�તà«�રમાં પણ વૃષà«�ણિઓને સંઘ તરીકે વરà«�ણવવામાં આવà«�યા છે. આ સંઘની કેનà«�દà«�રીય સભા સà«�ધરà«�મા કહેવાતી. અંધકોના મà«�ખà«�ય ઉગà«�રસેન (આહà«�કપà«�તà«�ર) અને વૃષà«�ણિઓના મà«�ખà«�ય વસà«�દેવ હતા. કૃષà«�ણ આ સંયà«�કà«�ત સંઘના સંઘમà«�ખà«�ય (મà«�ખà«�ય અગà«�રણી) હતા. તેઓ રાજતંતà«�રના àª�કાધિકારી રાજા નહોતા, પરંતà«� ગણરાજà«�યના નેતા હતા, જà«�યાં પà«�રતિનિધિઓની સભા દà«�વારા નિરà«�ણયો લેવાતા.

જરાસંધના ભયથી મથà«�રાથી દà«�વારકા સà«�થળાંતર, દà«�વારકાની સà«�થાપના, અને પાછળથી યાદવોનો વિનાશ – આ બધà«�ં મહાભારતમાં વિસà«�તૃત વરà«�ણવાયà«�ં છે.

કૃષ�ણે પોતાના સંબંધીઓને ગણરાજ�યમાં આંતરિક વિખવાદના ભય વિશે ચેતવણી આપી હતી.

જો કે તેમ છતાં આ દ�વિરાજ�ય સંઘની વ�યવસ�થા પ�રાચીન ભારતની લોકતાંત�રિક પરંપરાન�ં ઉત�તમ ઉદાહરણ છે.

શ�રી કૃષ�ણના જીવનની અગત�યની અને ક�રાંતિકારી વાતો

શà«�રી કૃષà«�ણનો જનà«�મ મથà«�રાના કારાગૃહમાં દેવકી અને વસà«�દેવને તà«�યાં શà«�રાવણ કૃષà«�ણ અષà«�ટમી, રોહિણી નકà«�ષતà«�રમાં મધà«�યરાતà«�રે થયો. કંસના ભયથી તેમને ગોકà«�ળમાં નંદ-યશોદા પાસે મૂકવામાં આવà«�યા. બાળલીલાઓ – પૂતના, અઘાસà«�ર, કાલિયદમન, ગોવરà«�ધનોદà«�ધાર, રાસલીલા – આ બધà«�ં ગોકà«�ળ અને વૃંદાવનમાં થયà«�ં.

ગોક�ળ-વૃંદાવનમાં કૃષ�ણે કેટલીક ક�રાંતિકારી અને જનહિતકારી પહેલ કરી. તે સમયે ગોક�ળના લોકો અત�યાચારી અંધક રાજ�યને હડપી લેનાર કંસને વેરો (કર) ભરતા હતા, જે તેમના પર બોજો હતો. કૃષ�ણે આ અન�યાયી વેરો બંધ કરાવ�યો અને લોકોને શોષણથી મ�ક�ત કર�યા.

વળી, ઈનà«�દà«�ર જેવા દેવોની પૂજાનà«�ં ચાલà«� થયેલà«�ં ચલણ – જે મà«�ખà«�યતà«�વે ભયના કારણે થતà«�ં – તેને બંધ કરીને તેમણે કહà«�યà«�ં કે ઈશà«�વરના પà«�રતીક સમાન અને ગોવંશના સાચા આશà«�રય àª�વા ગોવરà«�ધન પરà«�વતની પૂજા કરો. સંયોગે થયેલ અતિવૃષà«�ટિ સમયે કૃષà«�ણે સાત દિવસ સà«�ધી ગોવરà«�ધન પરà«�વત પરà«�વ પર બધાને આશà«�રય મળે તેવી વà«�યવસà«�થા કરી. આ ઘટના ચમતà«�કાર નહોતી, પરંતà«� અંધશà«�રદà«�ધા અને બાહà«�ય દેવપૂજાને બદલે પà«�રકૃતિ, ગૌ-સંરકà«�ષણ અને સà«�થાનિક હિતને કેનà«�દà«�રમાં મૂકતી કà«�રાંતિકારી વિચારધારા હતી જે જનસામાનà«�યના હિતને સરà«�વોપરિ માનતી હતી.

પછી કૃષ�ણ અને બલરામ ભણવા માટે અવંતિકા (ઉજ�જૈન)ના સાંદીપનિ મ�નિના ગ�ર�ક�ળમાં ગયા. ત�યાં તેમણે વેદ, અસ�ત�ર-શસ�ત�ર, રાજનીતિ અને અન�ય વિદ�યાઓન�ં અધ�યયન કર�ય�ં. ત�યાં જ તેમના સહપાઠી અને અત�યંત પ�રિય મિત�ર સ�દામા (ક�ચેલ - જીર�ણ વસ�ત�રધારી) પણ સહાધ�યાયી તરીકે ભણતા હતા. સ�દામા બ�રાહ�મણ હતા અને નિર�ધન અવસ�થામાં જીવતા હતા. વર�ષો પછી જ�યારે સ�દામા દ�વારકામાં કૃષ�ણને મળવા આવ�યા, ત�યારે કૃષ�ણે તેમને અત�યંત પ�રેમથી આવકાર�યા, તેમના ચોખાના મ�ઠ�ઠીભર પ�રસાદને મહાન ગણ�યો અને તેમની વિપન�નાવસ�થા દૂર કરી. આ કથા મિત�રતા, સમાનતા અને ભક�તિની અમર ગાથા છે.

મથà«�રામાં કંસવધ પછી જરાસંધના વારંવારના આકà«�રમણો થયા. આ જ સમયે વિદેશી આકà«�રાંતા કાળયવન (કાલયવન) મથà«�રા પર ચડી આવà«�યો. યવન તરીકે ઓળખાતો આ રાજા ભારતીય ઇતિહાસમાં ઉલà«�લેખિત સૌથી પà«�રાચીન વિદેશી આકà«�રમક હતો – આ પà«�રથમ મોટà«�ં વિદેશી આકà«�રમણ હતà«�ં.

કૃષà«�ણે આ દà«�ષà«�ટ સામે સીધા યà«�દà«�ધને બદલે બà«�દà«�ધિથી કામ લીધà«�ં. તેઓ કાળયવનને પોતાની પાછળ દોડાવીને àª�ક પà«�રાચીન ગà«�ફા તરફ લઈ ગયા, જà«�યાં ઇકà«�ષà«�વાકà«� વંશના રાજા મà«�ચà«�કà«�ંદ વિશà«�રામમાં હતા. મà«�ચà«�કà«�ંદે દેવતાઓની સહાય કરà«�યા પછી “દિવà«�ય અસà«�તà«�ર”નà«�ં વરદાન માંગà«�યà«�ં હતà«�ં કે જે કોઈ તેમને વિશà«�રામમાંથી જગાડે તે તેમની “દૃષà«�ટિ”થી ભસà«�મ થઈ જાય. કાળયવને કૃષà«�ણ છે તેમ સમજીને રાજા મà«�ચà«�કà«�ંદને લાત મારી. મà«�ચà«�કà«�ંદ “જાગà«�યા” અને તેમની “તીવà«�ર દૃષà«�ટિ”થી કાળયવન તતà«�કાળ ભસà«�મ થઈ ગયો.

આ રીતે કૃષ�ણે વિદેશી આક�રમણકારને પરાજિત કર�યો અને પ�રજાની તથા ભારતીય ભૂમિની રક�ષા કરી.

આ ઘટના તેમની કૂટનીતિ, દૂરદર�શિતા અને રાષ�ટ�રરક�ષાના મહત�ત�વને સ�પષ�ટ રીતે દર�શાવે છે.

ત�યારબાદ દ�વારકાની સ�થાપના, નરકાસ�રના ત�રાસમાંથી છોડાવેલ મહિલાઓન�ં સન�માન, ર�ક�મિણી વિવાહ, અને પ�રદ�ય�મ�ન-અનિર�દ�ધ જેવા પ�ત�રો વગેરે જાણીતી કથાઓ છે. પણ �ક વિશિષ�ટ વાત નીચે પ�રમાણે છે.

મહાભારત ય�દ�ધમાં પ�રતિજ�ઞાઓન�ં તોડવ�ં અને સમષ�ટિના હિતન�ં મહત�ત�વ

મહાભારતના મહાયà«�દà«�ધમાં àª�ક અતà«�યંત મહતà«�તà«�વની અને બોધપà«�રદ વાત જોવા મળે છે. પાંડવપકà«�ષે – યà«�ધિષà«�ઠિર સહિત લગભગ બધા પોતાની પà«�રતિજà«�ઞાઓ અને નિયમો તોડે છે, જà«�યારે કૌરવપકà«�ષે ભીષà«�મ સહિત કોઈ પણ પà«�રતિજà«�ઞા તોડતà«�ં નથી. છતાં વિજય પાંડવોનો જ થાય છે.

આન�ં મૂળ કારણ શ�રી કૃષ�ણની સ�પષ�ટ નીતિ હતી, તેમણે પાંડવોને સમજાવ�ય�ં કે વ�યક�તિગત અહંકાર અને કઠોર પ�રતિજ�ઞાથી વધ� મહત�ત�વન�ં છે સમષ�ટિન�ં હિત અને ધર�મની સ�થાપના.

વિગતવાર જોઈ� તો:

યà«�ધિષà«�ઠિર, જેમને સતà«�યવાદી તરીકે ઓળખવામાં આવતા, તેમણે દà«�રોણને મારવા માટે “અશà«�વતà«�થામા હતો નરો વા કà«�ંજરો વા” àª�વà«�ં અરà«�ધસતà«�ય કહà«�યà«�ં. આ પà«�રતિજà«�ઞા-ભંગથી પà«�તà«�રમોહમાં પà«�તà«�રવિયોગમાં દà«�રોણે શસà«�તà«�રો મૂકી દીધાં અને તેમનો અંત આવà«�યો.

અરà«�જà«�ને ભીષà«�મને મારવા માટે શિખંડીને આગળ રાખીને બાણ ચલાવà«�યાં – જે પરંપરાગત કà«�ષતà«�રિય-ધરà«�મ વિરà«�દà«�ધ હતà«�ં.

ભીમે દ�ર�યોધન સાથેના ગદાય�દ�ધમાં કૃષ�ણના કહેવાથી જાંઘ પર પ�રહાર કર�યો, જે નિયમ વિર�દ�ધ હત�ં (ગદાય�દ�ધમાં કમરથી નીચે મારવ�ં મનાઈ હતી).

કૃષ�ણ પોતે પણ અનેક વખત ય�દ�ધના નિયમો તોડવાની પેરવી કરેલ અને ક�યારેક પોતે પણ શસ�ત�ર ઉપાડવાની તૈયારી કરી (જે તેમની પ�રતિજ�ઞા વિર�દ�ધ હત�ં).

કૌરવપકà«�ષે ભીષà«�મ પોતાની પà«�રતિજà«�ઞા અનà«�સાર હસà«�તિનાપà«�રના સિંહાસનની રકà«�ષા કરતા રહે છે, દà«�રોણ પોતાના દà«�ષà«�ટ હોય તેવા શિષà«�યો પà«�રતà«�યેની “કરà«�તવà«�યભાવના” પણ જાળવે છે અને કરà«�ણ પોતાની મિતà«�રતા અને દાનની પà«�રતિજà«�ઞાઓ પાળે છે. આમ કરીને તેઓ વà«�યકà«�તિગત મરà«�યાદા અને અહંકારને વળગી રહે છે.

શ�રી કૃષ�ણે પાંડવોને બતાવ�ય�ં કે ધર�મ માત�ર વ�યક�તિગત પ�રતિજ�ઞા કે કઠોર નિયમોન�ં પાલન નથી. જ�યારે અધર�મન�ં સામ�રાજ�ય સ�થપાય�ં હોય, જ�યારે સમગ�ર સમાજન�ં હિત ભયમાં હોય, ત�યારે વ�યક�તિગત અહંકારને છોડીને સમષ�ટિના મોટા હિત માટે શક�તિ અન�સાર વિજય અપાવે તેવ�ં કાર�ય કરવ�ં તે જ ખરો આપદ� ધર�મ છે.

આ સમષà«�ટિ-હિતની સમજને કારણે જ પાંડવો વિજયી થયા. કૃષà«�ણના આ મારà«�ગદરà«�શન વિના પાંડવો કદાચ પોતાની “જડ” પà«�રતિજà«�ઞાઓમાં જ બંધાઈ રહીને હારી જાત.

આ તારણ આજે પણ આપણને શીખવે છે કે સમૂહની આપત�તિના સમયે વ�યક�તિગત અહં, અભિમાન કે કઠોર નિયમોથી વધ� મોટ�ં છે સમાજન�ં, રાષ�ટ�રન�ં અને ધર�મન�ં હિત.

ગીતા અંગે �ક વિચાર

કેટલાક વિદà«�વાનો અને વિચારકોનà«�ં માનવà«�ં છે કે ગીતામાં કેટલીક બાબતો પાછળથી ઉમેરાઈ હોય તેમ લાગે છે. જે વાતો વેદો સાથે પૂરà«�ણ સà«�સંગત નથી અથવા જે કૃષà«�ણના મૂળ ઉપદેશથી અલગ પડે છે, તેને પાછળથી પà«�રકà«�ષિપà«�ત માનવામાં આવે છે. મૂળ સંદેશ – કરà«�મયોગ, ભકà«�તિ અને જà«�ઞાન – અગતà«�ય ધરાવે છે.

નિષ�કર�ષ

આમ, શ�રીકૃષ�ણ માત�ર �ક વિભૂતિ નહીં, પરંત� ઈતિહાસના �ક મહાન નેતા, રણનીતિજ�ઞ, દાર�શનિક, ક�રાંતિકારી સ�ધારક અને લોકતાંત�રિક અગ�રણી હતા. તેમન�ં જીવન આપણને યાદ અપાવે છે કે ધર�મની રક�ષા માટે વ�યક�તિગત સત�તા નહીં, પરંત� સામૂહિક કલ�યાણ, જનહિત અને ય�ગાન�સાર નીતિ આવશ�યક છે. જન�માષ�ટમીના આ અવસરે તેમના ચરણોમાં પ�રણામ કરી� અને તેમના સંદેશને જીવનમાં ઉતારવાની પ�રેરણા માટે સંકલ�પ લઈ�.

જય શ�રી કૃષ�ણ!