છઠ પૂજા

ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સનાતન ધર્મમાં પ્રકૃતિ અને સૂર્યની ઉપાસનાનું અનોખું મહત્ત્વ રહેલું છે.

દેશના વિવિધ પ્રાંતોમાં સૂર્યદેવ અને તેમની સાથે જોડાયેલી શક્તિઓની પૂજા વિવિધ રૂપોમાં થાય છે.

બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં છઠ્ઠી મા અથવા છઠ્ઠી મૈયાની ભક્તિભાવથી પૂજા થાય છે.

ગુજરાતમાં, વિશેષે સૌરાષ્ટ્રમાં, રાંદલ માતા (રાંદલ મા અથવા રન્નાદે)ની પૂજા કરવામાં આવે છે.

બંને દેવીઓ સંતાન પ્રાપ્તિ, પરિવારની સુખ-સમૃદ્ધિ અને સૂર્યદેવ સાથે જોડાયેલ હોવા માટે જાણીતા છે.

બંનેનું પૌરાણિક સ્વરૂપ, પૂજાવિધિ અને ઓળખ અહીં સમજાવેલ છે. સૂર્યદેવની ઓળખ વિશે પણ અહીં વિગતે સમજાવેલ છે.

વૈદિક ભાવ અને પૌરાણિક ઐતિહાસિક કથાનકનું અદ્ભુત સામ્ય ચમત્કૃતિ કે દિવ્ય કૃતિ જેવું લાગે પરંતુ આપણા લોકજીવનમાં, લોકસંસ્કૃતિમાં અને લોક-ઈતિહાસમાં આવું જોવા મળવું તે સનાતન દિવ્ય પરંપરા છે. તેને યોગ્ય રીતે સમજીએ તો બધું સારી રીતે સ્પષ્ટ થઈ જાય છે.

છઠ્ઠી મા

પ્રકૃતિમાં જે તાત્ત્વિક ઐશ્વર્ય છે તે જ ૩૩ દેવતાઓ દેવીઓ છે, જેને પછીથી આપણે ત્યાં વિવિધ રૂપે પૂજવાનું પ્રારંભ થયું.

છઠ્ઠી માને પ્રકૃતિના છઠ્ઠા અંશ દેવી ષષ્ઠી કહેલ છે. (બીજા દેવીઓ પ્રથમ પાંચ અંશમાં છે. જેમ કે સરસ્વતી, લક્ષ્મી, કાલી વગેરે. આ તાત્ત્વિક દૃષ્ટિકોણ છે.)

વેદ એ મનુષ્ય માટે અપાયેલ ઈશ્વરપ્રદત્ત જ્ઞાન છે, જે સૃષ્ટિના આરંભે દિવ્ય મનુષ્યો પ્રગટ્યા તેમને અંતઃસ્ફુરણાના માધ્યમથી ઈશ્વર દ્વારા મળેલ છે.

વૈદિક સંદર્ભ જોઈએ તો વેદોમાં વર્ણવેલ ઉષા એટલે કે પરોઢની આભા અને સંધ્યાની છટા એટલે કે પ્રત્યુષા તરીકે જેને ઓળખવામાં આવે છે તે સૌભાગ્ય પ્રવર્તક દિવ્ય શક્તિ એટલે છઠ્ઠી મા. કેમ કે લોકમાં છઠ્ઠી મા સૌભાગ્યદાયિની ગણાય છે.

ઋગ્વેદમાં સૂર્યોદય પહેલાની દેવી 'ઉષા'ને સૂર્યની બહેન કહેવામાં આવી છે, તે કાવ્યાત્મક વર્ણન સાથે આ પૌરાણિક ઐતિહાસિક કથાનું સામ્ય કેટલું આશ્ચર્ય પમાડે તેવું છે…

વેદોમાં ઈતિહાસ નથી પરંતુ ઈતિહાસમાં વેદોની કાવ્યમય રચનાઓ સાથે સામ્ય હોય તેવા ઘટનાક્રમથી સર્જાતા મનોહર રૂપક ઘણીવાર જોવા મળે છે, જે સંયોગ પણ હોય અને જે તત્કાલીન વ્યવહારમાં નામકરણ માટેની પદ્ધતિ હોવાને કારણે પણ હોય. આપણા ઈતિહાસમાં વ્યક્તિ કે સ્થળના નામ સાર્થક રાખવાની પરંપરા હતી અને એટલે એ રીતના નામ રાખ્યા હોય તે પૂર્ણતઃ સંભવ છે.

વૈદિક કાવ્ય અને પૌરાણિક ઐતિહાસિક કથા વચ્ચેના સામ્યનું એક સુંદર દૃષ્ટાંત એટલે આ કથાનક.

આવો તેને વિગતે સમજીએ.

છઠ્ઠી માતાની પૌરાણિક ઐતિહાસિક કથા અને સૂર્યદેવ સાથેનું જોડાણ

ઈતિહાસ ગ્રંથ કહેવાતા પુરાણો પૈકી બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અનુસાર સૃષ્ટિ પ્રારંભે જે અમૈથુની સૃષ્ટિ સર્જાય છે તે સમયના બ્રહ્માના એક માનસપુત્રી દેવી ષષ્ઠી એ જ છઠ્ઠી માતા.

તેઓને સૌભાગ્ય પ્રદાતા અને પ્રજોત્પત્તિ ઉર્જાના પ્રદાતા, સંતતિ પ્રદાતા અને નવજાત શિશુઓ અને બાળકોની રક્ષા કરનાર દેવી માનવામાં આવે છે.

પૌરાણિક ઐતિહાસિક રીતે છઠ્ઠી મા સૂર્યદેવના બહેન કેવી રીતે?

એક લોકમાન્યતા પ્રમાણે તેઓ સૂર્યદેવના બહેન છે. પૌરાણિક વંશાવળી પ્રમાણે સૂર્યદેવ અત્યંત તેજસ્વી પુરુષ હતાં. તેઓ મહર્ષિ કશ્યપ અને અદિતિના પુત્ર હતાં. (મહર્ષિ કશ્યપ બ્રહ્માજીના પૌત્ર, મરીચિ ઋષિના પુત્ર હતા).

સૂર્યદેવને શાસ્ત્રોમાં 'વિવસ્વાન' અથવા અદિતિના પુત્ર એટલે 'આદિત્ય' પણ કહેવામાં આવે છે.

આમ, બ્રહ્માના માનસપુત્રી છઠ્ઠી માતા અને સૂર્યદેવ એક જ દિવ્ય વંશમાંથી આવતા હોવાથી પિતરાઈ ભાઈ-બહેન ગણાય છે.

પછીથી મૈથુની સૃષ્ટિમાં સૂર્યવંશ આ સૂર્ય એટલે કે 'વિવસ્વાન'ના પુત્ર વૈવસ્વત મનુથી પ્રારંભ થયેલ છે તે ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમ જાણીતો છે. આ વંશમાં ઈક્ષ્વાકુ, હરિશ્ચંદ્ર, ભગીરથ, દિલીપ, રઘુ, દશરથ અને રામ થયાં હોવાનું સર્વવિદિત છે.

પ્રકૃતિમાં સૂર્ય છે, પ્રકૃતિમાં ઉર્જા છે જે પૈકી ષષ્ઠી ઉર્જા સૌભાગ્ય અને પ્રજાના રક્ષણની ઉર્જા છે. આ ઐશ્વર્યનું વેદોમાં કાવ્યમય વર્ણન છે. વળી આ જ પ્રાકૃતિક સહજ ઘટનાક્રમ ઈતિહાસમાં જ્યાં સર્જાયો છે ત્યાં તે તે વિભૂતિઓના તદનુરૂપ જ નામ રાખેલા છે. કેવું આશ્ચર્યજનક!!

પ્રાકૃતિક, તાત્ત્વિક, વૈદિક, પૌરાણિક, ઐતિહાસિક, ધાર્મિક, પાંથિક, સાંસ્કૃતિક, લૌકિક, પારંપરિક - આ બધાં જ સ્તરે સળંગ એકસૂત્રતા જોવા મળે છે જે ખરેખર આપણા સનાતન સમાજ માટે એક વિશિષ્ટ દિવ્ય યોગાનુયોગ કહેવાય…!

પૌરાણિક કથા અનુસાર છઠ માતા(ષષ્ઠી દેવી)ના લગ્ન ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્ર 'કાર્તિકેય' (સ્કંદ) સાથે થયા હતા.

પુરાણોમાં છઠ માતાના લગ્ન વિશેની વિગતો નીચે પ્રમાણે છે:

દેવી ભાગવત પુરાણ અને બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અનુસાર છઠ માતાને પ્રકૃતિના છઠ્ઠા અંશ 'ષષ્ઠી દેવી' અને 'દેવસેના' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દેવોના સેનાપતિ ભગવાન કાર્તિકેય સાથે તેમના લગ્ન થયા હતા, તેથી જ તેઓ 'સ્કંદપ્રિયા' કે 'સ્કંદકાંતા' પણ કહેવાય છે.

કથા પ્રમાણે ષષ્ઠી દેવી બ્રહ્માના માનસ પુત્રી છે, જેમણે પોતાની તપસ્યા અને શક્તિથી દેવોની રક્ષા કરી હતી. ત્યાર પછી બ્રહ્માજીએ વેદોના મંત્રોચ્ચાર સાથે તેમના વિવાહ કાર્તિકેય સાથે કરાવ્યા હતા.

લોકમાન્યતા પ્રમાણે છઠ માતાને સૂર્યદેવની બહેન માનવામાં આવે છે. (કેટલીક પરંપરાઓ અને સંદર્ભોમાં તેમને સૂર્યદેવની પત્ની 'ઉષા' છઠ્ઠી માઈ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે.) ષષ્ઠી દેવીને સમગ્ર સૃષ્ટિના બાળકોની રક્ષા કરનાર અને સંતાનસુખ આપનાર માતૃદેવી તરીકે પૂજવામાં આવે છે. બાળકના જન્મના છઠ્ઠા દિવસે (છઠ્ઠી વિધિના દિવસે) તેમની વિધાતા તરીકે વિશેષ પૂજા થાય છે જેથી છઠ્ઠા દિવસે બાળકના ભવિષ્યના સારા લેખ મા લખી આપે છે.

'સ્કંદમાતા' અને છઠ માતા (ષષ્ઠી દેવી) બંને અલગ દેવીઓ છે. નવરાત્રિના પાંચમા દિવસે પૂજાતા સ્કંદમાતા કાર્તિકેય એટલે કે સ્કંદના 'માતા' છે, જ્યારે છઠ માતા (દેવસેના) તેમના 'પત્ની' છે. નવદુર્ગાના નવ સ્વરૂપોમાં પાંચમું સ્વરૂપ 'સ્કંદમાતા'નું છે. ભગવાન કાર્તિકેયનું એક નામ 'સ્કંદ' છે, અને તેમના માતા હોવાને કારણે માતા પાર્વતી (દુર્ગા) 'સ્કંદમાતા' તરીકે ઓળખાય છે. વળી નવરાત્રિના છઠ્ઠા નોરતે 'મા કાત્યાયની'ની પૂજા કરવામાં આવે છે, જેઓ દુર્ગા માતાનું મહિષાસુર મર્દિની સ્વરૂપ છે.

છઠ માતા(દેવસેના) સ્કંદ(કાર્તિકેય)ના પત્ની છે. પત્ની હોવાને કારણે શાસ્ત્રોમાં તેમનું એક નામ 'સ્કંદકાંતા' (કાંતા એટલે પત્ની) અથવા 'સ્કંદપ્રિયા' છે. ટૂંકમાં, સ્કંદમાતા એ કાર્તિકેયના માતા (મા પાર્વતી) છે, અને છઠ માતા (ષષ્ઠી દેવી - સ્કંદકાંતા) એ કાર્તિકેયના પત્ની (દેવસેના) છે.

રાજા પ્રિયવ્રતની કથા

પ્રાચીન સમયમાં રાજા પ્રિયવ્રત અને રાણી માલિનીને કોઈ સંતાન નહોતું. મહર્ષિ કશ્યપના કહેવાથી તેમણે પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કરાવ્યો, જેના ફળસ્વરૂપે રાણીએ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, પરંતુ તે બાળક મૃત અવસ્થામાં હોય તેવું જન્મ્યું હતું. દુઃખી થયેલા રાજા બાળકને લઈને સ્મશાનમાં ગયા અને પોતે પણ પ્રાણ ત્યાગ કરવા તૈયાર થયા. તે જ સમયે એક તેજસ્વી દેવી પ્રગટ થયા અને પોતાની ઓળખ બ્રહ્માની પુત્રી 'ષષ્ઠી' તરીકે આપી. તેમણે મૃત બાળકને સ્પર્શ કર્યો અને બાળક તરત જ જીવિત થઈ ગયું. ત્યારથી લોકમાં સંતાન પ્રાપ્તિ અને બાળકોના લાંબા આયુષ્ય માટે છઠ્ઠી માતાની પૂજા આરંભ થઈ.

છઠ પૂજા અને સૂર્ય પૂજાની વિધિ

છઠ પૂજા એ સનાતન ધર્મના સૌથી કઠિન અને પવિત્ર વ્રતોમાંનું એક છે, જે કારતક સુદ ચોથથી સાતમ સુધી ચાર દિવસ ચાલે છે.

પ્રથમ દિવસ - નહાય ખાય (ચોથ): વ્રત કરનાર (વ્રતી) પવિત્ર નદી કે તળાવમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ સાત્ત્વિક ભોજન (ચણાની દાળ, દૂધીનું શાક અને ભાત) ગ્રહણ કરે છે.

બીજો દિવસ - ખરના (પાંચમ): આ દિવસે વ્રતી આખો દિવસ નિર્જળા ઉપવાસ રાખે છે. સાંજે સૂર્યાસ્ત પછી માટીના ચૂલા પર ગોળની ખીર અને રોટલી બનાવી છઠ્ઠી માતાને ભોગ ધરાવીને પ્રસાદ ગ્રહણ કરે છે.

ત્યાર પછી ૩૬ કલાકના કઠોર નિર્જળા ઉપવાસનો આરંભ થાય છે.

ત્રીજો દિવસ - સંધ્યા અર્ઘ્ય (છઠ): સાંજના સમયે પરિવારના સૌ સભ્યો વાંસના સૂપડામાં ઠેકુઆ (પ્રસાદ), શેરડી, નાળિયેર, કેળા અને અન્ય ઋતુફળો લઈને નદી કે તળાવના ઘાટ પર જાય છે. વ્રતી પાણીમાં ઊભા રહીને આથમતા સૂર્યદેવને દૂધ અને જળથી અર્ઘ્ય આપે છે. આ વિશ્વનો એકમાત્ર એવો ઉત્સવ છે જ્યાં આથમતા સૂર્યની પૂજા થાય છે.

ચોથો દિવસ - ઉષા અર્ઘ્ય અને પારણાં (સાતમ): વહેલી પરોઢે સૂર્યોદય પહેલાં ઘાટ પર જઈને પાણીમાં ઊભા રહી ઊગતા સૂર્યદેવ અને ઉષા(છઠ્ઠી માતા)ને અર્ઘ્ય આપવામાં આવે છે. ત્યાર પછી ઠેકુઆ અને આદુ-ગોળ ખાઈને વ્રતના પારણાં કરવામાં આવે છે.

છઠ પૂજાનું પ્રસિદ્ધ ભોજપુરી લોકગીત

"કાચ હી બાંસ કે બહંગિયા, બહંગી લચકત જાય,

બહંગી લચકત જાય...

બાટ જે પૂછેલા બટોહિયા, બહંગી કેકરા કે જાય?

તૂ ત આન્હર હોવે રે બટોહિયા, બહંગી છઠ મૈયા કે જાય!"

કાચા વાંસની કાવડ (બહંગી) પ્રસાદના ભારથી લચકતી જાય છે. મારગે ચાલતો વટેમાર્ગુ પૂછે છે કે આ કાવડ કોના માટે જાય છે? ત્યારે ભક્ત કહે છે કે હે વટેમાર્ગુ, શું તને દેખાતું નથી? આ કાવડ તો છઠ્ઠી મૈયાના ઘાટ પર જઈ રહી છે!

રાંદલ માતા: પૌરાણિક ઐતિહાસિક કથા

રાંદલ માતા દેવોના સ્થપતિ વિશ્વકર્માના પુત્રી સંજ્ઞા (સંધ્યા) છે અને સૂર્યદેવના પત્ની છે. હવે વિશ્વકર્મા પણ બ્રહ્માજીના પુત્ર છે. તો સૂર્યદેવ અને રાંદલ માતાના લગ્ન કેવી રીતે સંભવ થયા? આવો, એ વાત સમજીએ.

પૌરાણિક ગ્રંથોના તાર્કિક અભ્યાસમાં આનો ઉત્તર છે.

પૌરાણિક કથા પ્રમાણે વિશ્વકર્મા અને સૂર્યદેવ, બંને બ્રહ્માજીની પેઢીના હોવા છતાં, 'સગોત્ર' (એક જ ગોત્રના) ન હતા, એટલે આ લગ્નસંબંધ શક્ય બન્યો હતો.

પૌરાણિક કથા અનુસાર બ્રહ્માજીના વિવિધ માનસપુત્રોમાંથી સાત ગોત્રો અને વંશોનો આરંભ થયો, જેથી સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થઈ શકે. આ સમગ્ર સંબંધને નીચે પ્રમાણે સમજી શકાય છે:

વંશ અને ગોત્રની ભિન્નતા:

પુરાણોમાં વિશ્વકર્માના જન્મ વિશે મુખ્ય બે માન્યતાઓ છે, અને બંને પ્રમાણે તેમનો વંશ સૂર્યદેવના વંશથી ભિન્ન છે:

અંગિરા ઋષિનો વંશ: મોટાભાગના પુરાણો (જેમ કે વિષ્ણુ પુરાણ અને મહાભારત) અનુસાર બ્રહ્માજીના માનસપુત્ર અંગિરા ઋષિના પુત્ર પ્રભાસ (દેવતા કહેવાતા અષ્ટવસુઓમાંના એક) હતા. પ્રભાસ અને બૃહસ્પતિની બહેન યોગસિદ્ધાના પુત્ર તરીકે વિશ્વકર્માનો જન્મ થયો.

સૂર્યદેવનો વંશ: સૂર્યદેવ બ્રહ્માજીના અન્ય માનસપુત્ર મરીચિ ઋષિના પુત્ર કશ્યપ અને અદિતિના સંતાન હતા.

આમ, વિશ્વકર્મા 'અંગિરા વંશ'ના હતા અને સૂર્યદેવ 'મરીચિ-કશ્યપ વંશ'ના હતા. બ્રહ્માજી સૃષ્ટિના આદિપિતા હોવાથી પ્રત્યેક પ્રારંભિક ઉત્તમ જીવ તેમનાથી જ ઉત્પન્ન થયો છે, પરંતુ તેમના માનસપુત્રો(મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય વગેરે)થી ભિન્ન ભિન્ન ઋષિ ગોત્રોની સ્થાપના થઈ હતી. ભિન્ન ગોત્ર હોવાથી વિશ્વકર્માની પુત્રી સંજ્ઞાના વિવાહ સૂર્યદેવ સાથે શાસ્ત્રોક્ત રીતે માન્ય હતા.

બીજી માન્યતા પ્રમાણે પૌરાણિક શાસ્ત્રોમાં 'વિશ્વકર્મા' એ એક પદવી (દેવતાઓના સ્થપતિ) પણ માનવામાં આવે છે. બ્રહ્માજીના માનસપુત્ર તરીકે પ્રથમ 'વાસ્તુ' અથવા આદિ વિશ્વકર્મા થયા, જ્યારે ત્યાર પછીના મન્વંતરમાં પ્રભાસના પુત્ર વિશ્વકર્મા ત્વષ્ટા નામે થયા. ત્વષ્ટા વિશ્વકર્માની પુત્રી સંજ્ઞા(જેમને 'સરન્યુ' પણ કહેવાય છે)ના લગ્ન સૂર્યદેવ સાથે થયા હતા.

સૂર્યદેવ અને સંજ્ઞા થકી જ વૈવસ્વત મનુ, યમરાજ અને યમુનાજીનો જન્મ થયો હતો.

સૂર્યના પ્રખર તેજની રૂપક કથા

વિશ્વકર્માના પુત્રી સંજ્ઞાના લગ્ન સૂર્યદેવ સાથે થયા. સૂર્યદેવનું અસહ્ય તેજ સહન ન થતાં સંજ્ઞાદેવી પોતાના પડછાયામાંથી 'છાયા' નામની પ્રતિકૃતિ ઉત્પન્ન કરીને પિતાના ઘરે તપસ્યા કરવા ચાલ્યા ગયા. વર્ષો પછી સૂર્યદેવે વનમાં તપસ્યા કરી રહેલા સંજ્ઞાદેવીને શોધી કાઢ્યા. તે સમયે તેમના દ્વારા બે બાળકો અશ્વિની કુમાર જન્મ્યાં. તેઓ વૈદ્ય તરીકે જાણીતા થયા. ત્યાર પછી વિશ્વકર્માએ સૂર્યદેવના વધારાના તેજને ઓછું કર્યું, જેથી સંજ્ઞાદેવી (રાંદલ માતા) સૂર્યદેવની સાથે સુખપૂર્વક રહી શકે.

આ પણ કેટલું રોચક કથાનક છે… સાસરું અને પિયર - આ બે વચ્ચે મેળ કરવાની કેવી સરસ વાત તેમાં વણાયેલી છે…!

'રાંદલ' શબ્દની ઉત્પત્તિ

ગુજરાતમાં, વિશેષે સૌરાષ્ટ્રમાં, સૌભાગ્ય અને સંતાનસુખના દેવી તરીકે પૂજાતા રાંદલ માતા પૌરાણિક કથાઓમાં દેવી સંજ્ઞા તરીકે ઓળખાય છે.

શાસ્ત્રોમાં સૂર્યપત્ની સંજ્ઞાનું એક નામ 'રન્નાદેવી' છે, જેનો અર્થ 'આનંદ' અથવા 'પ્રસન્નતા આપનાર દેવી' થાય છે. પ્રાકૃત અને જૂની ગુજરાતીના અપભ્રંશથી 'રન્નાદેવી' નામ 'રાંદલ' બન્યું.

જ્યારે ગુજરાતી લોકવાયકા પ્રમાણે, દુષ્કાળ સમયે પશુપાલકોને રણમાંથી એક નાની બાળકી મળી આવી અને તરત જ વરસાદ વરસ્યો, તેથી 'રણ'માં મળેલા દેવી 'રાંદલ' કહેવાયા.

રાંદલ સાથે જોડાયેલ 'દડવા’ એ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલું એક પવિત્ર સ્થળ છે, જે રાંદલ માતાનું મૂળ પ્રાગટ્ય સ્થાન અને મુખ્ય તીર્થધામ માનવામાં આવે છે. લોકવાયકા અને ભજન-ગરબામાં માતાજીને આ ગામના નામ પરથી જ "દડવાવાળી રાંદલ મા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રાંદલ માતા અને દડવા ગામના જોડાણ વિશેની મુખ્ય વિગતો આ પ્રમાણે છે:

દંતકથા અનુસાર, વર્ષો પહેલા સૌરાષ્ટ્રમાં પડેલા ભયંકર દુષ્કાળ સમયે સૂર્યદેવની આજ્ઞાથી રાંદલ માતા એક નાની બાળકી સ્વરૂપે ગોપાલકોને દડવા ગામે મળ્યા હતા. માતાજીના આગમનથી ગામમાં સમૃદ્ધિ આવી અને લોકોના દુઃખ-રોગ દૂર થયા, ત્યારથી આ સ્થળ 'રાંદલના દડવા' તરીકે પ્રખ્યાત થયું.

સૌરાષ્ટ્રમાં રાંદલ માતા સાથે જોડાયેલા દડવા નામના બે પ્રસિદ્ધ સ્થળો છે. એક દડવા (રાંદલના) ભાવનગર જિલ્લાના ઉમરાળા તાલુકામાં આવેલું છે, જ્યાંની પ્રાચીન વાવમાં માતાજીનું સ્થાનક છે. બીજું પ્રખ્યાત મંદિર રાજકોટ જિલ્લાના ગોંડલથી આશરે ૩૫ કિલોમીટર દૂર મોવિયા-વાસાવડ માર્ગ પર દડવા ગામે આવેલું છે. “દડવા” નામના બે અલગ ગામ છે, અને બંનેમાં રાંદલ માતાનું મંદિર છે. વલ્લભીપુરવાળું મંદિર ત્રીજું છે, અને ગોંડલ પાસે રીબવાળું ચોથું સ્થાનિક મંદિર છે.

વલ્લભીપુર પાસેનું રાંદલ મંદિર નવું મંદિર છે, એમાં જે મૂર્તિ પધરાવવામાં આવી છે, એ ઉમરાળા તાલુકાના દડવા (રાંદલના) ગામની વાવમાંથી શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી લઈ જવામાં આવી છે.

એટલે વલ્લભીપુર અને ઉમરાળા-દડવા જોડાયેલા છે — મૂળ મૂર્તિ ઉમરાળા-દડવાની, નવું મંદિર વલ્લભીપુરનું.

દડવા (રાંદલના), તા. ઉમરાળા, જિ. ભાવનગર - અહીંની વાવમાં રાંદલમાતાનું પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે.

આથી જ ગામનું નામ “દડવા રાંદલના” પડ્યું છે. આ એ ગામ છે જ્યાંથી વલ્લભીપુર મૂર્તિ ગઈ.

ગોંડલ પાસે દડવા — મોટું, પ્રસિદ્ધ રવિ રાંદલ મંદિર, આ સૌથી પ્રસિદ્ધ અને મોટું મંદિર છે, જેને લોકો “રાંદલના દડવા” / “દડવાની દાતાર” કહે છે.

આ મંદિર ૧૧૦૦ વર્ષથી વધુ જૂનું મનાય છે.

રીબ (તા. ગોંડલ), જિ. રાજકોટ — ગોંડલ તાલુકાનું એક અલગ ગામ છે. અહીંનું રાંદલ મંદિર સ્થાનિક / ગામનું મંદિર છે.

ગુજરાતમાં જ્યારે કોઈના ઘરે શુભ પ્રસંગે રાંદલ તેડાવવાની માનતા લેવામાં આવે છે, ત્યારે ઘણા શ્રદ્ધાળુઓ દર્શન કરવા અને બાધા પૂરી કરવા માટે દડવા ધામ ખાતે જાય છે.

આ લોકવાયકા ઉપર કહેલ દેવીના તપ વિશેની કથાને મળતી આવે છે.

રાંદલ તેડવાની વિધિ

ગુજરાતમાં રાંદલ માતા તેડાવવાની વિધિ લોટા પૂજા તરીકે જાણીતી પ્રથા છે. લગ્ન પ્રસંગ, સીમંત, બાળકના જન્મ કે કોઈ શુભ માનતા પૂરી કરવા માટે 'રાંદલ તેડાવવા'ની પરંપરા અત્યંત લોકપ્રિય છે.

બે લોટાની સ્થાપના: આ વિધિમાં તાંબા કે પિત્તળના બે સરખા લોટા (કળશ) લેવામાં આવે છે. રાંદલ માતા તેડાવવાની વિધિમાં સ્થાપિત કરવામાં આવતા બે લોટા મૂળભૂત રીતે 'રાંદલ (સંજ્ઞા)' અને 'છાયા' એમ માતાજીના જ બે સ્વરૂપોના પ્રતીક છે. આ બંને લોટાને દેવી સ્વરૂપે શણગારવામાં આવે છે અને સૌભાગ્યના પ્રતીક તરીકે ચુંદડી તથા મંગળસૂત્ર અર્પણ કરાય છે.

ઉપર જણાવ્યું છે તે પૌરાણિક ઐતિહાસિક કથા પ્રમાણે સૂર્યનારાયણના પત્ની રાંદલ માતા (જેમનું મૂળ નામ સંજ્ઞા અથવા રન્નાદે છે) સૂર્યનું અસહ્ય તેજ સહન ન કરી શકતા પોતાના જેવી જ દેખાતી 'છાયા'નું સર્જન કર્યું હતું. ત્યારથી રાંદલ માતાના મંદિરોમાં અને ચિત્રોમાં પણ બે દેવીઓ (સંજ્ઞા અને છાયા)ની મૂર્તિઓ બિરાજમાન હોય છે. તેથી જ જ્યારે રાંદલ તેડાવવામાં આવે ત્યારે બે સરખે સરખા લોટાની સ્થાપના કરવામાં આવે છે.

ગુજરાતના ઘણા વિસ્તારોમાં વ્રતકથાઓમાં સૂર્યનારાયણ અને રાંદલ માતાની જોડીનું મહત્ત્વ હોવાથી લોકો શ્રદ્ધાપૂર્વક આ બે લોટાને 'રવિ (સૂર્ય) અને રાંદલ' ના પ્રતીક તરીકે પણ પૂજે છે. સૂર્ય ઉત્તમ આરોગ્ય આપે છે અને રાંદલ માતા ઉત્તમ સંતાન તથા અખંડ સૌભાગ્ય આપે છે તેવી ભાવના આ પૂજા પાછળ રહેલી છે.

વિધિમાં બંને લોટાને એકસરખી સ્ત્રી-સ્વરૂપની સજાવટ (જેમ કે કંકુથી આંખો-નાક ચીતરવા, ઓઢણી ઓઢાડવી, મંગળસૂત્ર પહેરાવવું) કરવામાં આવે છે. આ શણગાર સ્પષ્ટ કરે છે કે શાસ્ત્રીય અને મૂળ પરંપરા પ્રમાણે આ બંને લોટા માતાજીના જ બે સ્વરૂપો (રાંદલ અને છાયા) છે. બંને લોટા પર કંકુ-ચોખાથી સાથિયા કરવામાં આવે છે અને તેની અંદર જળ, સોપારી તથા સિક્કો પધરાવવામાં આવે છે.

માતાજીનું સ્વરૂપ (ઘોડલો અને શણગાર): લોટા પર નાળિયેર મૂકીને તેને ચૂંદડી, ઘરેણાં, ફૂલોના હાર અને આંખો-નાક લગાવીને દેવી સ્વરૂપે શણગારવામાં આવે છે. બાજુમાં ઘોડાનું પ્રતીક (ઘોડલો) પણ રાખવામાં આવે છે, કારણ કે માતાજીનું વાહન અશ્વ છે.

ઘોડલા ખૂંદવા અને ભોજન: પૂજા સમયે સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ માતાજીના ગીતો ગાય છે અને 'ઘોડો ખૂંદે' છે (એક પગે કૂદીને માતાજીના અશ્વની જેમ ભાવ વ્યક્ત કરે છે). ત્યાર પછી કુમારિકાઓ (ગોયણી) અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓને લાપસી, પૂરી, શાક અને ખીરનું ભોજન કરાવી દક્ષિણા આપવામાં આવે છે. બીજા દિવસે સવારે ઉથાપનમાં વિધિવત રીતે માતાજીને વિદાય આપવામાં આવે છે.

રાંદલ માતાનું લોકગીત / ગરબો

ઘોર અંધારી રે  રાતલડીમાં નીસર્યા ચાર અસવાર

 

લીલે  ઘોડે   રે  કોણ  ચડે  મા  રાંદલનો અસવાર

રાંદલ માવડી રે રણે ચડ્યાં મા સોળ સજી શણગાર

સવા  મણનું  રે   સુખલડું  મા  અધમણની કુલેર

રમજો જમજો રે  ગોરણિયું  તમે રમજો સારી રાત

ઘોર અંધારી રે  રાતલડીમાં નીસર્યા ચાર અસવાર

 

કાળે  ઘોડે   રે   કોણ  ચડે  મા  કાળકાનો અસવાર

કાળકા માવડી રે રણે ચડ્યાં મા સોળ સજી શણગાર

સવા  મણનું  રે   સુખલડું   મા  અધમણની  કુલેર

રમજો જમજો રે   ગોરણિયું  તમે  રમજો માઝમ રાત

 

ઘોર અંધારી રે  રાતલડીમાં નીસર્યા ચાર અસવાર

ધોળે  ઘોડે   રે  કોણ  ચડે  મા  બહુચરનો અસવાર

બહુચર માવડી રે રણે ચડ્યાં મા સોળ સજી શણગાર

સવા  મણનું  રે   સુખલડું   મા  અધમણની  કુલેર

રમજો જમજો રે   ગોરણિયું  તમે રમજો  સારી રાત

 

ઘોર અંધારી રે  રાતલડીમાં નીસર્યા ચાર અસવાર

રાતે  ઘોડે   રે  કોણ  ચડે  મા  હર્ષદનો  અસવાર

હર્ષદ માવડી રે રણે ચડ્યાં મા સોળ સજી શણગાર

સવા  મણનું  રે  સુખલડું  મા  અધમણની  કુલેર

રમજો જમજો રે  ગોરણિયું  તમે રમજો સારી રાત

ઘોર અંધારી રે  રાતલડીમાં નીસર્યા ચાર અસવાર

 

લોકગીત / ગરબો

દડવાની દાતાર રન્નાદે, ગરબે રમવા આવોને,

મા સૂરજ રથડાં હાંકે રન્નાદે, ગરબે રમવા આવોને...

મા વાંઝિયા તમારી સેવા કરે રે, વાંઝિયાને પુત્ર તમે દેજો રન્નાદે,

ગરબે રમવા આવોને…

 

લોકગીત

લીંપ્યુ ને ગૂંપ્યું મારું આંગણું;

પગલીનો પાડનાર દ્યોને, રન્નાદે!

વાંઝિયા-મે’ણાં માતા ! દોહ્યલાં.

 

દળણાં દળીને ઉભી રહી;

કુલેરનો માંગનાર દ્યોને, રન્નાદે!

વાંઝિયાં-મે’ણાં માતા ! દોહ્યલાં.

 

મહીડાં વલોવી ઉભી રહી;

માખણનો માગનાર દ્યોને, રન્નાદે!

વાંઝિયાં-મે’ણાં માતા ! દોહ્યલાં.

 

પાણી ભરીને ઉભી રહી;

છેડાનો ઝાલનાર દ્યોને, રન્નાદે !

વાંઝિયાં-મે’ણાં માતા ! દોહ્યલાં.

 

રોટલા ઘડીને ઉભી રહી;

ચાનકીનો માંગનાર દ્યોને, રન્નાદે !

વાંઝિયાં-મે’ણાં માતા ! દોહ્યલાં.

 

ધોયો ધફોયો મારો સાડલો ;

ખોળાનો ખૂંદનાર દ્યોને, રન્નાદે !

વાંઝિયાં-મે’ણાં માતા ! દોહ્યલાં.

 

(એ પ્રમાણે પુત્ર મળતા ગાય છે…)

 

લીંપ્યું ને ગૂંપ્યું મારું આંગણું;

પગલીનો પાડનાર દીધો, રન્નાદે !

અનિરુદ્ધ કુંવર મારો લાડકો.

 

(શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી દ્વારા સંપાદિત પુસ્તક “રઢિયાળી રાતના રાસ”માંથી)

 

સારાંશ

છઠ્ઠી માતા સૂર્યદેવના બહેન અને બાળકોના રક્ષક દેવી છે, જેમની પૂજા ઉત્તર ભારતમાં નદી કિનારે સૂર્યને અર્ઘ્ય આપીને થાય છે.

રાંદલ માતા સૂર્યદેવના પત્ની (રન્નાદેવી/સંજ્ઞા) છે, જેમની પૂજા ગુજરાતમાં બે લોટા સ્થાપીને અખંડ સૌભાગ્ય અને સંતાન સુખ માટે કરવામાં આવે છે.

આ પરંપરાઓ આપણા ઈતિહાસ ઉપરાંત આપણને સૂર્યની જીવનદાયિની ઊર્જા અને પ્રકૃતિની પ્રાણદાયિની જીવનદાયિની ઉર્જા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું શીખવે છે.

જય છઠ્ઠી મૈયા.

જય રાંદલ મા.

સૂર્યનારાયણ કી જય.