ગણેશ ચતુર્થી

શ્રી ગણેશ - ઈતિહાસ કે દંતકથા?

શ્રી ગણેશ અથવા ગણપતિ ભારતીય સનાતન ધર્મના સૌથી વધુ પૂજિત અને જનપ્રિય દેવતાઓમાંના એક છે. તેઓ વિઘ્નહર્તા, બુદ્ધિના અધિપતિ, શુભારંભના દેવ અને સમૃદ્ધિના આપનાર તરીકે જાણીતા છે.

તેમની કથાઓ મુખ્યત્વે મહાભારત અને પુરાણોમાંથી આવે છે; જેમાં શિવ પુરાણ, ગણેશ પુરાણ, બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ, મુદ્ગલ પુરાણ અને અન્ય ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે. (વેદોમાં પણ તેમનો ઉલ્લેખ પ્રક્ષિપ્ત રૂપે જોવા મળે છે. ગણપતિ શબ્દ વેદોમાં મૂળ તો ગણાધિપતિ તરીકે વપરાયેલ છે. વેદોમાં ઈતિહાસ નથી હોતો તે સ્વાભાવિક સમજી શકાય છે કેમ કે વેદ ઈશ્વર પ્રદત્ત આદિ જ્ઞાન છે.)

રૂપકાત્મક કારણોથી હનુમાનજીને વાનર સ્વરૂપે અને ગણેશજીને હાથી સ્વરૂપે લોકપરંપરામાં દર્શાવવામાં આવે છે પરંતુ આ બંને ચરિત્રો શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ ધરાવતા વિભૂતિઓ હતાં.

ગણપતિની કથાઓમાં પૌરાણિક રૂપકો અને આધ્યાત્મિક સંદર્ભોની વચ્ચેથી ઐતિહાસિકતા મેળવવાનું દુષ્કર છે, પરંતુ તેઓ સહસ્રો વર્ષોથી ભારતીય સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને ભક્તિમાં જીવંત છે.

દંતકથાઓની આરપાર અહીં તેમની જીવનકથા, કુટુંબકથા, પરંપરા, યુદ્ધો અને અન્ય મહત્ત્વની વિગતો છે.

કુટુંબ અને જન્મની કથા

ગણેશ કૈલાશ કે જે હિમાલયમાં દેવભૂમિ તિબેટ વિસ્તાર કે જેનું મૂળ નામ ત્રિવિષ્ટપ હતું ત્યાં સ્થિત ભૂભાગના અધિપતિ મહાદેવ અર્થાત્ શંકર અર્થાત્ શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્ર છે. પાર્વતીને ઉમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તેઓ હિમાલયના પર્વતીય પ્રદેશના અધિપતિના પુત્રી છે. કહેવાય છે કે તેઓ જ પૂર્વ જન્મમાં સતી હતાં. દક્ષ પ્રજાપતિના યજ્ઞમાં સતીના બળી જવા પછી તેઓ પાર્વતી રૂપે પુનર્જન્મ પામ્યાં.

મોટાભાગની પ્રચલિત કથાઓમાં ગણેશજી પાર્વતી દ્વારા સર્જાયેલા છે, જ્યારે કેટલીક કથાઓમાં શિવ અને પાર્વતી બંનેએ સંયુક્ત રીતે તેમને ઉત્પન્ન કર્યાં હતાં અથવા કોઈ કથાઓમાં અન્ય રીતે તેમનો આવિર્ભાવ થયો હોવાનું મનાય છે.

સૌથી પ્રસિદ્ધ કથા આ પ્રમાણે છે: કૈલાસ પર પાર્વતી સ્નાન અર્થે જતાં હતાં. કોઈ રક્ષક નહોતો, તેથી તેમણે પોતાના શરીર પરના હળદી અથવા ચંદનના લેપથી એક બાળમૂર્તિ બનાવી અને તેમાં જીવન સર્જ્યું. આ બાળકને તેમણે દ્વાર પર રક્ષા કરવાનું કહ્યું – કોઈને અંદર ન આવવા દેશો. શિવ પરત ફર્યા અને અજાણતાં આ બાળક સાથે સંઘર્ષ થયો. શિવના ગણો અને દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ થયું, છેવટે શિવે બાળકનો “શિરોચ્છેદ” કર્યો. પાર્વતીના ક્રોધ અને દુઃખને જોઈને શિવે તેને પુનર્જીવિત કરવાનું વચન આપ્યું. તેમણે ઉત્તર દિશામાં સૂતેલા પ્રથમ પ્રાણીનું માથું લાવવાનું કહ્યું, જે એક હાથીનું હતું. આમ ગણેશને હાથીનું માથું મળ્યું અને તેઓ ગજાનન બન્યા. આ દંતકથાનો અર્થ એવો થઈ શકે કે સંઘર્ષમાં તેમને ઈજા થઈ જેની શલ્ય ચિકિત્સા કરવામાં આવી જેના પરિણામે તેમના મુખની આકૃતિ હાથીના મુખ જેવી દેખાતી થઈ. અથવા તો તેમની પ્રકૃતિ હાથી જેવી હતી એટલે તેમના ગણનું પ્રતીક હાથી હોઈ હનુમાનજીની જેમ તેમને પણ ગણ-પ્રતીક રૂપે દર્શાવવાનું ચાલુ થયું.

તે પછી શિવજીએ તેમને પોતાના ગણોના અધિપતિ બનાવ્યા અને વિઘ્નહર્તા તરીકે આશીર્વાદ આપ્યા. આ ગણપતિ સ્વરૂપ જાણે કે ગણાધિપતિ તરીકે એટલે કે ગણ-મુખ્ય તરીકે તેમનું સ્થાપન અને મહત્ત્વ દર્શાવે છે.

આ કથા શિવ પુરાણમાં મુખ્યત્વે જોવા મળે છે અને તેમાં પાર્વતીની સર્જનશક્તિનો અને એક રીતે શિવની કરુણાનો સંકેત છે.

તેમના ભાઈ કાર્તિકેય (સ્કંદ, મુરુગન અથવા સુબ્રહ્મણ્ય) છે. ઉત્તર ભારતમાં કાર્તિકેયને વધુ વયસ્ક માનવામાં આવે છે, જ્યારે દક્ષિણમાં ગણેશને પ્રથમ જન્મેલા ગણવામાં આવે છે. બંને વચ્ચે પ્રદક્ષિણાની સ્પર્ધાની કથા પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં ગણેશે માતા-પિતાને પ્રદક્ષિણા કરીને વિજય મેળવ્યો, કારણ કે તેઓ જ સમગ્ર વિશ્વ છે. ગણેશ ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતની વિવિધતાઓ વચ્ચે જોડતી કડી છે.

તેમની પત્નીઓ રિદ્ધિ (સમૃદ્ધિ) અને સિદ્ધિ (સફળતા/શક્તિ) છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં બુદ્ધિ (જ્ઞાન) પણ તેમની સાથે જોડાયેલી છે. તેમના પુત્રો શુભ અને લાભ છે. કેટલીક કથાઓમાં પુત્રોને ક્ષેમ અને લાભ પણ કહેવાય છે. કેટલીક પ્રાદેશિક પરંપરાઓમાં તેઓને બ્રહ્મચારી માનવામાં આવે છે.

ગણેશ: ભારતની એકતા અને સમન્વયના પ્રતીક

ગણેશની પૂજા માત્ર શૈવો કે ગાણપત્ય કે સનાતનીઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી. જૈન મતમાં શ્વેતાંબર જૈનો (વિશેષ કરીને ગૃહસ્થ ભક્તો) ગણેશને વિનાયક અથવા ગણપતિ તરીકે પૂજે છે. તેમને યક્ષ અથવા રક્ષક દેવતા તરીકે માનવામાં આવે છે. જૈન દેરાસરોમાં તેમની મૂર્તિઓ જોવા મળે છે, જેમાં હાથીમુખ, મૂષિકવાહન અને મોદક જેવા પ્રતીકો સમાન છે. મધ્યકાલીન સમયથી આ પરંપરા વિકસી છે.

બૌદ્ધ મતમાં પણ ગણેશ વિનાયક, વિઘ્નાંતક અથવા ગણપતિ તરીકે પૂજાય છે. મહાયાન અને વજ્રયાન પરંપરામાં તેઓ વિઘ્નો દૂર કરનાર અને સમૃદ્ધિ આપનાર દેવતા છે. તિબેટ, જાપાન (કાંગિતેન/શોતેન) અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં તેમની પૂજા પ્રચલિત છે.

આમ ગણેશ ભારતીય સંસ્કૃતિના વિવિધ મતોમાં સમન્વયનું પ્રતીક બની ગયા છે.

ટૂંકમાં ગણપતિ કૈલાશ હિમાલયથી લઈને તમિળનાડ પર્યંત સુદૂર પ્રદેશો સુધીની ભારતની એકતા, લોકતંત્ર, અર્થવ્યવસ્થા, ઉદ્યમ સાહસિકતા અને સંપ્રદાયો-મતો વચ્ચે સમન્વયના પ્રતીક છે.

વ્યક્તિત્વ, રહેણીકરણી અને પ્રતીકો

ગણેશને લાડુ (મોદક) પ્રિય છે. તેમની સાથે ઉંદર (મૂષિક) વાહન તરીકે રહે છે, જે વિઘ્નોને નાના કરીને નિયંત્રણમાં લેવાનું પ્રતીક છે.

તેઓ શસ્ત્રો ધારણ કરે છે – પરશુ (કુહાડી), પાશ, અંકુશ, મુદ્ગલ વગેરે – અને યોદ્ધા તરીકે પણ વર્ણવાયા છે.

તેઓ ગણોના અગ્રણી હોવાથી ગણપતિ કહેવાયા. તેમના નેતૃત્વમાં કોઈ વિઘ્ન આડે ન આવતું, તેથી તેઓ વિઘ્નવિનાશક બન્યા. કોઈ પણ શુભ કાર્ય અથવા પૂજા પહેલાં તેમની આરાધના કરવામાં આવે છે. તેમનું વીર સ્વરૂપ વીર ગણપતિ તરીકે પણ જાણીતું છે.

ગણેશના યુદ્ધો અને યોદ્ધા તરીકેનું યોગદાન

પુરાણોમાં ગણેશને માત્ર શાંત અને જ્ઞાની દેવ તરીકે જ નહીં, પરંતુ મહાન યોદ્ધા અને વીર તરીકે પણ વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેમણે અનેક યુદ્ધો લડ્યાં અને ધર્મની રક્ષા કરી.

જન્મ કથાનું યુદ્ધ: માતા પાર્વતીના દ્વારની રક્ષા કરતી વખતે ગણેશે શિવના ગણો, નંદી, ભૃંગી અને અન્ય દેવતાઓ (વિષ્ણુ, ઈન્દ્ર સહિત) સામે એકલા યુદ્ધ લડ્યું. તેમણે લોખંડના મુદ્ગલ એટલે કે ગદા વડે ગણોને પરાજિત કર્યા, વિષ્ણુને પણ આઘાત પહોંચાડ્યો અને દેવસેનાને વિખેરી નાખી. આ યુદ્ધ એટલું ભીષણ હતું કે પૃથ્વી, સમુદ્ર અને પર્વતો કંપી ઊઠ્યા. છેવટે શિવે ત્રિશૂલ વડે તેમનો “શિરોચ્છેદ” કર્યો. આ કથા શિવ પુરાણમાં વિગતવાર છે અને ગણેશની અસાધારણ શક્તિ દર્શાવે છે.

પરશુરામ સાથેનો સંઘર્ષ: કૈલાસ પર પરશુરામ શિવને મળવા આવ્યા ત્યારે ગણેશે તેમને રોક્યા. પરશુરામે શિવની આપેલી પરશુ એટલે કે કુહાડી ફેંકી, પરંતુ ગણેશે તેને પિતાનું શસ્ત્ર માનીને પોતાના દાંત પર સહન કર્યું. આથી તેઓ એકદંત બન્યા. આ કથા બ્રહ્મવૈવર્ત અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં છે.

ગજમુખાસુર (ગજમુખ) સાથેનું યુદ્ધ: આ અસુરને વરદાન હતું કે કોઈ દૈવી કે માનવીય શસ્ત્ર તેને ન મારી શકે. ગણેશે પોતાનો દાંત તોડીને શસ્ત્ર તરીકે વાપર્યો અને તેને પરાજિત કર્યો. પછી તેને મૂષિક (ઉંદર) બનાવીને પોતાનું વાહન બનાવ્યું. આ કથા મુદ્ગલ પુરાણ અને તમિળ પરંપરામાં મળે છે.

ગણેશ પુરાણ અનુસાર ગાણપત્ય પરંપરામાં વિવિધ સમયે થયેલ વિવિધ ગણપતિઓના યુદ્ધો

મહોત્કટ વિનાયક (કૃત એટલે સત્ય યુગ): સિંહ પર સવાર, દસ હાથવાળા સ્વરૂપમાં દેવાંતક અને નરાંતક અસુરોનો સંહાર કર્યો.

મયૂરેશ્વર (ત્રેતાયુગ): મોર પર સવાર થઈને સિંધુ અસુરનો વિનાશ કર્યો (તેના પેટમાંથી અમૃતકુંભ કાઢીને તેનો વધ કર્યો).

ગજાનન (દ્વાપરયુગ): સિંદુર અસુર (સિંદુરાસુર)નો સંહાર કર્યો. આ વિજય પછી તેમને સિંદૂર ચોપડવાની પરંપરા જોડાઈ.

ધૂમ્રકેતુ (કલિયુગના અંતે): તેઓ વાદળી ઘોડા પર સવાર થઈને અધર્મનો નાશ કરશે તેમ કથાનક છે.

મુદ્ગલ પુરાણના આઠ ગણપતિઓ

માનવીની નકારાત્મક વૃત્તિના પ્રતીક અસુર સામે લડ્યા – વક્રતુંડ (મત્સરાસુર/ઈર્ષ્યા), એકદંત (મદાસુર/અહંકાર), મહોદર (મોહાસુર), ગજાનન (લોભાસુર), વિકટ (કામાસુર) વગેરે.

અન્ય યોગદાન

વામન પુરાણમાં અંધકાસુરના યુદ્ધમાં ગણેશે થુંડ અસુરને માર્યો અને શુક્રાચાર્યને પકડીને શિવ પાસે લાવ્યા. તેઓ ગણોના નેતા તરીકે દેવસેનાનું નેતૃત્વ કરતા અને કોઈ પણ દૈવી યુદ્ધમાં વિઘ્નો દૂર કરીને વિજય મેળવી આપતા.

આ યુદ્ધો દર્શાવે છે કે ગણેશ માત્ર વિઘ્નહર્તા જ નહીં, પરંતુ અધર્મના વિનાશક અને ધર્મના રક્ષક પણ છે. તેમનું યોદ્ધા સ્વરૂપ વીરતા, બુદ્ધિ અને ત્યાગનું સંયોજન છે.

વેદવ્યાસ સાથેનું જોડાણ

વેદવ્યાસે મહાભારતની રચના કરતી વખતે તે સમયના ગણપતિ અર્થાત્ ગણેશને લેખક તરીકે પસંદ કર્યા. ગણેશે શરત મૂકી કે વ્યાસ અવિરત બોલતા રહે, અન્યથા તેઓ લખવાનું બંધ કરશે. વ્યાસે પ્રતિશરત મૂકી કે ગણેશ શ્લોક સમજીને જ લખે. આમ લેખન ચાલ્યું. એક વખત લેખની તૂટી ગઈ તો ગણેશે પોતાનો એક દાંત તોડીને તેનાથી લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. આથી તેઓ એકદંત કહેવાયા. આ કથા મહાભારતના આદિપર્વમાં જોવા મળે છે અને જ્ઞાનની રક્ષા તથા ત્યાગનું પ્રતીક છે.

ગણેશ ચતુર્થી અને અનંત ચતુર્દશી

ગણેશ ચતુર્થીને તેમનો જન્મદિવસ માનવામાં આવે છે. ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીને દિવસે આ જન્મ ઉત્સવ મનાવવામાં આવે છે.

આ ઉત્સવ વિશેષ કરીને મહારાષ્ટ્રમાં મોટા પાયે ઊજવાય છે. લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર ટિળકે તેને સાર્વજનિક ઉત્સવનું સ્વરૂપ આપી વર્તમાન ભારતની સ્વતંત્રતાની લડાઈનું અને સામાજિક સમરસતાનું માધ્યમ બનાવ્યો હતો.

અનંત ચતુર્દશી એટલે ગણેશ ચતુર્થી પછીના દસ દિવસ સુધી ચાલતા ઉત્સવનો અંતિમ દિવસ છે, જ્યારે ગણેશ વિસર્જન કે નિમજ્જન કરવામાં આવે છે. આ દિવસે ગણપતિ સપરિવાર કૈલાશ પરત જાય છે.

આ દિવસ મુખ્યત્વે વિષ્ણુના અનંત સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે, પરંતુ ગણેશ વિસર્જન સાથે પણ તે જોડાયો છે. લોકકથાઓમાં કહેવાય છે કે મહાભારત લખતી વખતે ગણેશજીના શરીરમાં અતિશય ઉષ્મા ઉત્પન્ન થઈ હતી અને તેઓને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય તે માટે વ્યાસે તેમને પાણીમાં પ્રવેશ કરાવીને ઠંડા કર્યા, અને તે દિવસ અનંત ચતુર્દશીનો દિવસ હતો. આમ વિસર્જનની પરંપરા પ્રારંભ થઈ. વિસર્જન માટીની મૂર્તિને પ્રકૃતિમાં પાછા મેળવવાનું પ્રતીક છે – આગમન અને વિદાયનું ચક્ર.

ગાણપત્ય પંથ અને ગણેશ પુરાણ

ગણેશના નામે ગાણપત્ય પંથ ચાલ્યો, જે શૈવ પંથ જેવો જ માનવામાં આવે છે. આ પંથમાં ગણેશને પરબ્રહ્મ અથવા સર્વોચ્ચ દેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. અન્ય દેવતાઓ તેમના અંશ માનવામાં આવે છે. આ પંથના મુખ્ય ગ્રંથો ગણેશ પુરાણ અને મુદ્ગલ પુરાણ છે. ગણેશ પુરાણમાં તેમના ચાર અવતારોની વાત છે અને તેમાં ભક્તિ, યોગ, તત્ત્વજ્ઞાન તથા તેમના મહિમાની વિગતો છે. આ પંથ મધ્યકાલીન સમયમાં વિકસ્યો અને મહારાષ્ટ્ર તથા દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત થયો.

વૈદિક જોડાણ: ગણપતિ અથર્વશીર્ષ

વેદોમાં સીધી ઐતિહાસિક કથાઓ નથી હોતી, પરંતુ ગણપતિને લઈને સાથે જોડી દેવાયેલું એક સૂક્ત છે – ગણપતિ અથર્વશીર્ષ (અથવા ગણપતિ ઉપનિષદ / ગણેશ ઉપનિષદ). આ અથર્વવેદ સાથે જોડાયેલું એક લઘુ ઉપનિષદ છે. તેમાં ગણેશને પરબ્રહ્મ, ઓમકાર, આત્મન અને સર્વસ્વ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર વગેરે સર્વ દેવતાઓના સ્વરૂપ છે અને સત્-ચિત્-આનંદ છે. આ ગ્રંથમાં “ૐ ગં ગણપતયે નમઃ” જેવા મંત્રોનું મૂળ પણ છે. વિદ્વાનોના મતે આ ઉપનિષદ મૂળ વૈદિક સમયનું નથી, પરંતુ પાછળથી (લગભગ ૧૬મી-૧૭મી સદી અથવા મધ્યકાલીન સમયમાં) અથર્વવેદ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. ઋગ્વેદમાં “ગણપતિ” શબ્દ આવે છે (૨.૨૩.૧), પરંતુ તે સામાન્ય રીતે “ગણોના અધિપતિ”ને સંબોધે છે. છતાં ગાણપત્ય પરંપરામાં આ અથર્વશીર્ષને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને નિત્ય પાઠ કરવામાં આવે છે.

સારાંશ

ગણેશની કથાઓમાં સર્જન, વિનાશ, પુનર્જન્મ, બુદ્ધિ, ત્યાગ, વીરતા અને વિઘ્નનાશનો સંદેશ સમાયેલો છે. તેઓ કૈલાસના વાસી, ગણોના સ્વામી, લાડુપ્રિય, મૂષિકવાહન, વિઘ્નહર્તા અને મહાન યોદ્ધા છે. તેમના નામે ચાલેલો ગાણપત્ય પંથ અને ગણેશ પુરાણ તેમની સર્વોચ્ચતાને દર્શાવે છે. વૈદિક ગણપતિ અથર્વશીર્ષ સાથે તેમને જોડીને બ્રહ્મસ્વરૂપ અપાયું છે, જ્યારે જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મમાં તેમની ઉપાસના સાંસ્કૃતિક સમન્વય દર્શાવે છે. વ્યાસ સાથેનું લેખનકાર્ય તેમને જ્ઞાનના રક્ષક બનાવે છે, જ્યારે અસુરો સામેના યુદ્ધો તેમને ધર્મના રક્ષક બનાવે છે. ગણેશ ચતુર્થીથી અનંત ચતુર્દશી પર્યંત તેમની ભક્તિ એટલે વર્તમાન ભારતની સ્વતંત્રતા, સમરસતા અને ઉન્નતિનો વાર્ષિક લોક-ઉત્સવ.

આજે પણ શુભ કાર્યની શરૂઆતમાં “શ્રી ગણેશાય નમઃ” બોલવામાં આવે છે. તેમની આ કથાઓ માત્ર પુરાણની વાતો નથી, પરંતુ વ્યક્તિગત અને રાષ્ટ્રીય જીવનના માર્ગમાં વિઘ્નો દૂર કરીને જ્ઞાન, સમૃદ્ધિ અને વીરતા તરફ આગળ વધવાનું પ્રેરક બળ છે.

જય ગણપતિ!