Home

Featured Articles

Sep 15, 2026
Lt Gen L N Singh (Retd)

BRICS at New Delhi 2026: From Rule-Takers to Rule-Shapers

The recent BRICS Summit at New Delhi did not create a new world order. It demonstrated something more consequential: the old order can no longer assume that the Global South will merely accept the rules written elsewhere. The 18th BRICS Summit, held in New Delhi on 12–13 September 2026, brought together an expanded grouping of emerging and developing powers at a moment of extraordinary geopolitical fragmentation. Wars in West Asia, US-China rivalry, tariffs, sanctions, disruptions to supply chains and growing dissatisfaction with Western-dominated institutions formed the backdrop to the summit. The 140-paragraph New Delhi Declaration is therefore best understood not as a revolutionary blueprint, but as a document of managed strategic transition. BRICS is evolving from a forum that criticised the existing international order into one increasingly seeking to shape its rules, create parallel mechanisms and redistribute decision-making power. Yet, New Delhi also demonstrated the limits of this ambition. BRICS remains too internally divided to function as a coherent anti-Western bloc. Its more realistic trajectory is towards a multipolar order in which Western institutions remain important but no longer ‘monopolise’ the formulation of global rules. From BRIC to a Global South power platform The original BRIC grouping of Brazil, Russia, India and China was essentially an economic proposition. South Africa joined in 2010, while the subsequent expansion brought in Egypt, Ethiopia, Iran, Indonesia and the UAE, with Saudi Arabia participating in the wider BRICS framework. This expansion has transformed BRICS. It now brings together major energy producers, manufacturing powers, large developing economies and countries representing different regions of the Global South. But expansion has also made consensus harder. The clearest evidence came in May 2026, when BRICS foreign ministers could not to issue a joint statement because of differences, particularly over the Middle East. The fact that leaders subsequently succeeded in adopting a declaration in New Delhi was therefore itself a diplomatic achievement. India's central challenge was to demonstrate that an increasingly diverse BRICS could remain relevant without forcing its members into a common geopolitical position. India and China: cooperation without convergence The most important strategic relationship within BRICS remains that between India and China. Both want a greater role for the Global South, reform of global governance and a more multipolar international system. But their visions are not identical. India's preference is for reforming and democratising the existing order while retaining strategic autonomy and productive relations with the West. China is more interested in simultaneously reforming the existing order and constructing alternative centres of economic, financial and technological power. This difference is fundamental. Prime Minister Narendra Modi argued that the Global South must move from being a “rule-taker” to a “rule-shaper” and described the goal as transforming the existing “pyramid of privilege” into a platform of partnership. China, meanwhile, promoted a more ambitious economic and technological agenda, including greater BRICS cooperation in AI, services, investment and technology. Beijing's approach is aimed at ensuring that Chinese economic and technological capabilities become part of the infrastructure of the emerging Global South order. The difference can therefore be summarised simply: India wants a more representative world order. China wants a more multipolar world order in which China itself becomes one of its principal poles. This is why New Delhi has consistently resisted allowing BRICS to become an explicitly anti-Western organisation. The Modi-Xi meeting on the summit sidelines reinforced this pragmatic approach. Both sides sought greater economic engagement while recognising that unresolved border and trade issues remain. The relationship is therefore moving towards managed competition rather than strategic reconciliation. The United Nations: reform rather than replacement UN reform was one of India's most important successes. The New Delhi Declaration calls for a more representative and effective multilateral system and greater representation of developing countries, including in the UN Security Council. China and Russia reiterated support for India's aspiration to play a greater role in the UN system, including the Security Council. This is the clearest example of rule-shaping philosophy of BRICS. It does not seek to replace the UN. It seeks to change who has influence within it. The same principle applies to the IMF, World Bank and WTO. The objective is not institutional destruction but the dismantling of what India described as a “pyramid of privilege” in global decision-making. Palestine and the Middle East: consensus through ambiguity Palestine emerged as one of the areas of strongest BRICS convergence. The New Delhi Declaration reaffirmed support for Palestinian self-determination, the two-state solution, full UN membership for Palestine and a Palestinian state based on the 1967 borders with East Jerusalem as its capital. It rejected forced displacement and stressed humanitarian access. The language on the wider Middle East war was more cautious. This was inevitable. BRICS now contains Iran alongside the UAE and other states with close relations with Washington. India has its own interests in Gulf stability, energy supplies and the safety of millions of Indian citizens in the region. The declaration therefore called for maximum restraint, dialogue, diplomacy, protection of civilians and respect for sovereignty, without directly assigning responsibility to particular states. This illustrates a defining feature of contemporary BRICS diplomacy: Where interests converge, the language is firm; where interests collide, the language becomes deliberately ambiguous. That ambiguity is not simply weakness. It is also the mechanism through which India preserved consensus. Terrorism: India's clearest diplomatic gain The strongest India-specific outcome concerned terrorism. The declaration condemned the April 2025 Pahalgam terrorist attack in unusually strong terms and specifically referred to cross-border movement of terrorists, terrorism financing and safe havens. It reiterated “zero tolerance” towards terrorism and opposed double standards in counter-terrorism. India did not secure explicit naming of Pakistan, but it achieved something arguably more useful: the inclusion of cross-border terrorism in a BRICS consensus document. For New Delhi, this strengthens its argument that terrorism must be treated as a global security problem rather than through selective geopolitical definitions. Trade: challenging protectionism without abandoning the WTO BRICS also took aim at unilateral tariffs and non-tariff barriers. The declaration criticised protectionist measures that distort trade and disrupt global supply chains while reaffirming the importance of the WTO. Again, this is rule-shaping rather than system destruction. BRICS wants developing economies to have greater influence over trade rules while retaining the multilateral trading system. This is particularly significant in an era of tariff escalation and economic nationalism. Currency: de-dollarisation without a common currency One of the most revealing outcomes was what BRICS did not do. There was no announcement of a common BRICS currency. Instead, the grouping continued to support local-currency settlements, cross-border payment interoperability and greater financial cooperation. This is especially attractive to China and Russia, which have strong incentives to reduce exposure to Western financial sanctions. India, however, remains considerably more cautious. The New Delhi outcome therefore represents financial diversification rather than dollar abandonment. BRICS wants to reduce vulnerability to dollar dominance without pretending that the dollar-based global financial system can be replaced overnight. The New Development Bank is central to this strategy: it provides an institutional mechanism through which developing countries can obtain development finance without complete dependence on Western-led institutions. What did the major members gain? India gained diplomatic support for UNSC reform, stronger language on terrorism, greater Global South leadership and space for engagement with China. China gained a larger platform for its economic and technological agenda and greater legitimacy for its role as a Global South partner. Its emphasis on AI, trade and technology points towards an attempt to make BRICS an important component of China's broader international strategy. Russia gained continued opposition to unilateral sanctions and a forum that prevents its complete diplomatic isolation from the Global South. Iran gained diplomatic space despite Western pressure, while the Arab members gained a forum in which they could pursue strategic autonomy without choosing between China, Russia and the West. Brazil and South Africa reinforced their traditional priorities: multilateral reform, development and stronger representation for the Global South. For newer members such as Egypt, Ethiopia and Indonesia, BRICS offers access to markets, investment, development finance and greater diplomatic weight. New Delhi versus previous BRICS summits The evolution of the grouping is revealing. Kazan 2024 was primarily about expansion and the development of financial alternatives. Rio 2025 placed greater emphasis on climate, health, AI, development and institutional cooperation. New Delhi 2026 was different. Its central challenge was geopolitical crisis management. Ukraine received less explicit treatment than in earlier declarations. The Middle East consumed much greater diplomatic attention. Terrorism became a prominent Indian priority. Trade and tariffs became more urgent. And the question of whether the enlarged BRICS could actually produce consensus became as important as the substance of the declaration itself. Thus, BRICS has moved from institution-building to political consolidation. Conclusion: The real BRICS challenge is not the West—itself The strategic significance of the New Delhi Summit lies in the fact that BRICS is no longer simply demanding a larger share of an existing system. It is beginning to influence the rules governing finance, technology, trade and global governance. But its greatest challenge is internal. China wants greater systemic transformation. India wants reform without Chinese domination. Russia seeks relief from Western isolation. Iran seeks diplomatic space. The Gulf states seek strategic diversification. Brazil and South Africa emphasise Global South representation and development. These interests overlap—but they do not coincide. Consequently, BRICS is unlikely to become a monolithic alternative to the US-led order in the foreseeable future. Its more plausible role is that of a counterweight, negotiating platform and incubator of alternative institutions. Its strategy can be summed up as: reform existing institutions, build parallel capacity, increase Global South representation, reduce dependence on any single power. That is why the phrase “rule-shaper, not rule-taker” captures the significance of New Delhi. The real contest is no longer simply between a “Western” and a “non-Western” order. It is over who gets to define the rules of the next international system. India's achievement at New Delhi was to ensure that BRICS did not become China's instrument for that transformation. China's achievement was to ensure that BRICS moved another step towards becoming a platform through which Beijing can shape the emerging multipolar order. The future of BRICS will depend on which of these two tendencies ultimately prevails. For now, the evidence suggests that BRICS is neither dismantling the existing order nor accepting it unchanged. It is trying to reshape it from within while building alternatives alongside it. That may prove to be a slower transformation than the rhetoric of a “new world order” suggests—but potentially a more durable one.

Sep 15, 2026
Viren S Doshi

શ્રી ગણેશાય નમ: વિઘ્નહર્તા, જ્ઞાનના સ્વામી અને પૌરાણિક પરંપરાના જનનાયક શ્રી ગણેશ

ગણેશ ચતુર્થી શ્રી ગણેશ - ઈતિહાસ કે દંતકથા? શ્રી ગણેશ અથવા ગણપતિ ભારતીય સનાતન ધર્મના સૌથી વધુ પૂજિત અને જનપ્રિય દેવતાઓમાંના એક છે. તેઓ વિઘ્નહર્તા, બુદ્ધિના અધિપતિ, શુભારંભના દેવ અને સમૃદ્ધિના આપનાર તરીકે જાણીતા છે. તેમની કથાઓ મુખ્યત્વે મહાભારત અને પુરાણોમાંથી આવે છે; જેમાં શિવ પુરાણ, ગણેશ પુરાણ, બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ, મુદ્ગલ પુરાણ અને અન્ય ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે. (વેદોમાં પણ તેમનો ઉલ્લેખ પ્રક્ષિપ્ત રૂપે જોવા મળે છે. ગણપતિ શબ્દ વેદોમાં મૂળ તો ગણાધિપતિ તરીકે વપરાયેલ છે. વેદોમાં ઈતિહાસ નથી હોતો તે સ્વાભાવિક સમજી શકાય છે કેમ કે વેદ ઈશ્વર પ્રદત્ત આદિ જ્ઞાન છે.) રૂપકાત્મક કારણોથી હનુમાનજીને વાનર સ્વરૂપે અને ગણેશજીને હાથી સ્વરૂપે લોકપરંપરામાં દર્શાવવામાં આવે છે પરંતુ આ બંને ચરિત્રો શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ ધરાવતા વિભૂતિઓ હતાં. ગણપતિની કથાઓમાં પૌરાણિક રૂપકો અને આધ્યાત્મિક સંદર્ભોની વચ્ચેથી ઐતિહાસિકતા મેળવવાનું દુષ્કર છે, પરંતુ તેઓ સહસ્રો વર્ષોથી ભારતીય સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને ભક્તિમાં જીવંત છે. દંતકથાઓની આરપાર અહીં તેમની જીવનકથા, કુટુંબકથા, પરંપરા, યુદ્ધો અને અન્ય મહત્ત્વની વિગતો છે. કુટુંબ અને જન્મની કથા ગણેશ કૈલાશ કે જે હિમાલયમાં દેવભૂમિ તિબેટ વિસ્તાર કે જેનું મૂળ નામ ત્રિવિષ્ટપ હતું ત્યાં સ્થિત ભૂભાગના અધિપતિ મહાદેવ અર્થાત્ શંકર અર્થાત્ શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્ર છે. પાર્વતીને ઉમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તેઓ હિમાલયના પર્વતીય પ્રદેશના અધિપતિના પુત્રી છે. કહેવાય છે કે તેઓ જ પૂર્વ જન્મમાં સતી હતાં. દક્ષ પ્રજાપતિના યજ્ઞમાં સતીના બળી જવા પછી તેઓ પાર્વતી રૂપે પુનર્જન્મ પામ્યાં. મોટાભાગની પ્રચલિત કથાઓમાં ગણેશજી પાર્વતી દ્વારા સર્જાયેલા છે, જ્યારે કેટલીક કથાઓમાં શિવ અને પાર્વતી બંનેએ સંયુક્ત રીતે તેમને ઉત્પન્ન કર્યાં હતાં અથવા કોઈ કથાઓમાં અન્ય રીતે તેમનો આવિર્ભાવ થયો હોવાનું મનાય છે. સૌથી પ્રસિદ્ધ કથા આ પ્રમાણે છે: કૈલાસ પર પાર્વતી સ્નાન અર્થે જતાં હતાં. કોઈ રક્ષક નહોતો, તેથી તેમણે પોતાના શરીર પરના હળદી અથવા ચંદનના લેપથી એક બાળમૂર્તિ બનાવી અને તેમાં જીવન સર્જ્યું. આ બાળકને તેમણે દ્વાર પર રક્ષા કરવાનું કહ્યું – કોઈને અંદર ન આવવા દેશો. શિવ પરત ફર્યા અને અજાણતાં આ બાળક સાથે સંઘર્ષ થયો. શિવના ગણો અને દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ થયું, છેવટે શિવે બાળકનો “શિરોચ્છેદ” કર્યો. પાર્વતીના ક્રોધ અને દુઃખને જોઈને શિવે તેને પુનર્જીવિત કરવાનું વચન આપ્યું. તેમણે ઉત્તર દિશામાં સૂતેલા પ્રથમ પ્રાણીનું માથું લાવવાનું કહ્યું, જે એક હાથીનું હતું. આમ ગણેશને હાથીનું માથું મળ્યું અને તેઓ ગજાનન બન્યા. આ દંતકથાનો અર્થ એવો થઈ શકે કે સંઘર્ષમાં તેમને ઈજા થઈ જેની શલ્ય ચિકિત્સા કરવામાં આવી જેના પરિણામે તેમના મુખની આકૃતિ હાથીના મુખ જેવી દેખાતી થઈ. અથવા તો તેમની પ્રકૃતિ હાથી જેવી હતી એટલે તેમના ગણનું પ્રતીક હાથી હોઈ હનુમાનજીની જેમ તેમને પણ ગણ-પ્રતીક રૂપે દર્શાવવાનું ચાલુ થયું. તે પછી શિવજીએ તેમને પોતાના ગણોના અધિપતિ બનાવ્યા અને વિઘ્નહર્તા તરીકે આશીર્વાદ આપ્યા. આ ગણપતિ સ્વરૂપ જાણે કે ગણાધિપતિ તરીકે એટલે કે ગણ-મુખ્ય તરીકે તેમનું સ્થાપન અને મહત્ત્વ દર્શાવે છે. આ કથા શિવ પુરાણમાં મુખ્યત્વે જોવા મળે છે અને તેમાં પાર્વતીની સર્જનશક્તિનો અને એક રીતે શિવની કરુણાનો સંકેત છે. તેમના ભાઈ કાર્તિકેય (સ્કંદ, મુરુગન અથવા સુબ્રહ્મણ્ય) છે. ઉત્તર ભારતમાં કાર્તિકેયને વધુ વયસ્ક માનવામાં આવે છે, જ્યારે દક્ષિણમાં ગણેશને પ્રથમ જન્મેલા ગણવામાં આવે છે. બંને વચ્ચે પ્રદક્ષિણાની સ્પર્ધાની કથા પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં ગણેશે માતા-પિતાને પ્રદક્ષિણા કરીને વિજય મેળવ્યો, કારણ કે તેઓ જ સમગ્ર વિશ્વ છે. ગણેશ ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતની વિવિધતાઓ વચ્ચે જોડતી કડી છે. તેમની પત્નીઓ રિદ્ધિ (સમૃદ્ધિ) અને સિદ્ધિ (સફળતા/શક્તિ) છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં બુદ્ધિ (જ્ઞાન) પણ તેમની સાથે જોડાયેલી છે. તેમના પુત્રો શુભ અને લાભ છે. કેટલીક કથાઓમાં પુત્રોને ક્ષેમ અને લાભ પણ કહેવાય છે. કેટલીક પ્રાદેશિક પરંપરાઓમાં તેઓને બ્રહ્મચારી માનવામાં આવે છે. ગણેશ: ભારતની એકતા અને સમન્વયના પ્રતીક ગણેશની પૂજા માત્ર શૈવો કે ગાણપત્ય કે સનાતનીઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી. જૈન મતમાં શ્વેતાંબર જૈનો (વિશેષ કરીને ગૃહસ્થ ભક્તો) ગણેશને વિનાયક અથવા ગણપતિ તરીકે પૂજે છે. તેમને યક્ષ અથવા રક્ષક દેવતા તરીકે માનવામાં આવે છે. જૈન દેરાસરોમાં તેમની મૂર્તિઓ જોવા મળે છે, જેમાં હાથીમુખ, મૂષિકવાહન અને મોદક જેવા પ્રતીકો સમાન છે. મધ્યકાલીન સમયથી આ પરંપરા વિકસી છે. બૌદ્ધ મતમાં પણ ગણેશ વિનાયક, વિઘ્નાંતક અથવા ગણપતિ તરીકે પૂજાય છે. મહાયાન અને વજ્રયાન પરંપરામાં તેઓ વિઘ્નો દૂર કરનાર અને સમૃદ્ધિ આપનાર દેવતા છે. તિબેટ, જાપાન (કાંગિતેન/શોતેન) અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં તેમની પૂજા પ્રચલિત છે. આમ ગણેશ ભારતીય સંસ્કૃતિના વિવિધ મતોમાં સમન્વયનું પ્રતીક બની ગયા છે. ટૂંકમાં ગણપતિ કૈલાશ હિમાલયથી લઈને તમિળનાડ પર્યંત સુદૂર પ્રદેશો સુધીની ભારતની એકતા, લોકતંત્ર, અર્થવ્યવસ્થા, ઉદ્યમ સાહસિકતા અને સંપ્રદાયો-મતો વચ્ચે સમન્વયના પ્રતીક છે. વ્યક્તિત્વ, રહેણીકરણી અને પ્રતીકો ગણેશને લાડુ (મોદક) પ્રિય છે. તેમની સાથે ઉંદર (મૂષિક) વાહન તરીકે રહે છે, જે વિઘ્નોને નાના કરીને નિયંત્રણમાં લેવાનું પ્રતીક છે. તેઓ શસ્ત્રો ધારણ કરે છે – પરશુ (કુહાડી), પાશ, અંકુશ, મુદ્ગલ વગેરે – અને યોદ્ધા તરીકે પણ વર્ણવાયા છે. તેઓ ગણોના અગ્રણી હોવાથી ગણપતિ કહેવાયા. તેમના નેતૃત્વમાં કોઈ વિઘ્ન આડે ન આવતું, તેથી તેઓ વિઘ્નવિનાશક બન્યા. કોઈ પણ શુભ કાર્ય અથવા પૂજા પહેલાં તેમની આરાધના કરવામાં આવે છે. તેમનું વીર સ્વરૂપ વીર ગણપતિ તરીકે પણ જાણીતું છે. ગણેશના યુદ્ધો અને યોદ્ધા તરીકેનું યોગદાન પુરાણોમાં ગણેશને માત્ર શાંત અને જ્ઞાની દેવ તરીકે જ નહીં, પરંતુ મહાન યોદ્ધા અને વીર તરીકે પણ વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેમણે અનેક યુદ્ધો લડ્યાં અને ધર્મની રક્ષા કરી. જન્મ કથાનું યુદ્ધ: માતા પાર્વતીના દ્વારની રક્ષા કરતી વખતે ગણેશે શિવના ગણો, નંદી, ભૃંગી અને અન્ય દેવતાઓ (વિષ્ણુ, ઈન્દ્ર સહિત) સામે એકલા યુદ્ધ લડ્યું. તેમણે લોખંડના મુદ્ગલ એટલે કે ગદા વડે ગણોને પરાજિત કર્યા, વિષ્ણુને પણ આઘાત પહોંચાડ્યો અને દેવસેનાને વિખેરી નાખી. આ યુદ્ધ એટલું ભીષણ હતું કે પૃથ્વી, સમુદ્ર અને પર્વતો કંપી ઊઠ્યા. છેવટે શિવે ત્રિશૂલ વડે તેમનો “શિરોચ્છેદ” કર્યો. આ કથા શિવ પુરાણમાં વિગતવાર છે અને ગણેશની અસાધારણ શક્તિ દર્શાવે છે. પરશુરામ સાથેનો સંઘર્ષ: કૈલાસ પર પરશુરામ શિવને મળવા આવ્યા ત્યારે ગણેશે તેમને રોક્યા. પરશુરામે શિવની આપેલી પરશુ એટલે કે કુહાડી ફેંકી, પરંતુ ગણેશે તેને પિતાનું શસ્ત્ર માનીને પોતાના દાંત પર સહન કર્યું. આથી તેઓ એકદંત બન્યા. આ કથા બ્રહ્મવૈવર્ત અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં છે. ગજમુખાસુર (ગજમુખ) સાથેનું યુદ્ધ: આ અસુરને વરદાન હતું કે કોઈ દૈવી કે માનવીય શસ્ત્ર તેને ન મારી શકે. ગણેશે પોતાનો દાંત તોડીને શસ્ત્ર તરીકે વાપર્યો અને તેને પરાજિત કર્યો. પછી તેને મૂષિક (ઉંદર) બનાવીને પોતાનું વાહન બનાવ્યું. આ કથા મુદ્ગલ પુરાણ અને તમિળ પરંપરામાં મળે છે. ગણેશ પુરાણ અનુસાર ગાણપત્ય પરંપરામાં વિવિધ સમયે થયેલ વિવિધ ગણપતિઓના યુદ્ધો મહોત્કટ વિનાયક (કૃત એટલે સત્ય યુગ): સિંહ પર સવાર, દસ હાથવાળા સ્વરૂપમાં દેવાંતક અને નરાંતક અસુરોનો સંહાર કર્યો. મયૂરેશ્વર (ત્રેતાયુગ): મોર પર સવાર થઈને સિંધુ અસુરનો વિનાશ કર્યો (તેના પેટમાંથી અમૃતકુંભ કાઢીને તેનો વધ કર્યો). ગજાનન (દ્વાપરયુગ): સિંદુર અસુર (સિંદુરાસુર)નો સંહાર કર્યો. આ વિજય પછી તેમને સિંદૂર ચોપડવાની પરંપરા જોડાઈ. ધૂમ્રકેતુ (કલિયુગના અંતે): તેઓ વાદળી ઘોડા પર સવાર થઈને અધર્મનો નાશ કરશે તેમ કથાનક છે. મુદ્ગલ પુરાણના આઠ ગણપતિઓ માનવીની નકારાત્મક વૃત્તિના પ્રતીક અસુર સામે લડ્યા – વક્રતુંડ (મત્સરાસુર/ઈર્ષ્યા), એકદંત (મદાસુર/અહંકાર), મહોદર (મોહાસુર), ગજાનન (લોભાસુર), વિકટ (કામાસુર) વગેરે. અન્ય યોગદાન વામન પુરાણમાં અંધકાસુરના યુદ્ધમાં ગણેશે થુંડ અસુરને માર્યો અને શુક્રાચાર્યને પકડીને શિવ પાસે લાવ્યા. તેઓ ગણોના નેતા તરીકે દેવસેનાનું નેતૃત્વ કરતા અને કોઈ પણ દૈવી યુદ્ધમાં વિઘ્નો દૂર કરીને વિજય મેળવી આપતા. આ યુદ્ધો દર્શાવે છે કે ગણેશ માત્ર વિઘ્નહર્તા જ નહીં, પરંતુ અધર્મના વિનાશક અને ધર્મના રક્ષક પણ છે. તેમનું યોદ્ધા સ્વરૂપ વીરતા, બુદ્ધિ અને ત્યાગનું સંયોજન છે. વેદવ્યાસ સાથેનું જોડાણ વેદવ્યાસે મહાભારતની રચના કરતી વખતે તે સમયના ગણપતિ અર્થાત્ ગણેશને લેખક તરીકે પસંદ કર્યા. ગણેશે શરત મૂકી કે વ્યાસ અવિરત બોલતા રહે, અન્યથા તેઓ લખવાનું બંધ કરશે. વ્યાસે પ્રતિશરત મૂકી કે ગણેશ શ્લોક સમજીને જ લખે. આમ લેખન ચાલ્યું. એક વખત લેખની તૂટી ગઈ તો ગણેશે પોતાનો એક દાંત તોડીને તેનાથી લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. આથી તેઓ એકદંત કહેવાયા. આ કથા મહાભારતના આદિપર્વમાં જોવા મળે છે અને જ્ઞાનની રક્ષા તથા ત્યાગનું પ્રતીક છે. ગણેશ ચતુર્થી અને અનંત ચતુર્દશી ગણેશ ચતુર્થીને તેમનો જન્મદિવસ માનવામાં આવે છે. ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીને દિવસે આ જન્મ ઉત્સવ મનાવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ વિશેષ કરીને મહારાષ્ટ્રમાં મોટા પાયે ઊજવાય છે. લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર ટિળકે તેને સાર્વજનિક ઉત્સવનું સ્વરૂપ આપી વર્તમાન ભારતની સ્વતંત્રતાની લડાઈનું અને સામાજિક સમરસતાનું માધ્યમ બનાવ્યો હતો. અનંત ચતુર્દશી એટલે ગણેશ ચતુર્થી પછીના દસ દિવસ સુધી ચાલતા ઉત્સવનો અંતિમ દિવસ છે, જ્યારે ગણેશ વિસર્જન કે નિમજ્જન કરવામાં આવે છે. આ દિવસે ગણપતિ સપરિવાર કૈલાશ પરત જાય છે. આ દિવસ મુખ્યત્વે વિષ્ણુના અનંત સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે, પરંતુ ગણેશ વિસર્જન સાથે પણ તે જોડાયો છે. લોકકથાઓમાં કહેવાય છે કે મહાભારત લખતી વખતે ગણેશજીના શરીરમાં અતિશય ઉષ્મા ઉત્પન્ન થઈ હતી અને તેઓને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય તે માટે વ્યાસે તેમને પાણીમાં પ્રવેશ કરાવીને ઠંડા કર્યા, અને તે દિવસ અનંત ચતુર્દશીનો દિવસ હતો. આમ વિસર્જનની પરંપરા પ્રારંભ થઈ. વિસર્જન માટીની મૂર્તિને પ્રકૃતિમાં પાછા મેળવવાનું પ્રતીક છે – આગમન અને વિદાયનું ચક્ર. ગાણપત્ય પંથ અને ગણેશ પુરાણ ગણેશના નામે ગાણપત્ય પંથ ચાલ્યો, જે શૈવ પંથ જેવો જ માનવામાં આવે છે. આ પંથમાં ગણેશને પરબ્રહ્મ અથવા સર્વોચ્ચ દેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. અન્ય દેવતાઓ તેમના અંશ માનવામાં આવે છે. આ પંથના મુખ્ય ગ્રંથો ગણેશ પુરાણ અને મુદ્ગલ પુરાણ છે. ગણેશ પુરાણમાં તેમના ચાર અવતારોની વાત છે અને તેમાં ભક્તિ, યોગ, તત્ત્વજ્ઞાન તથા તેમના મહિમાની વિગતો છે. આ પંથ મધ્યકાલીન સમયમાં વિકસ્યો અને મહારાષ્ટ્ર તથા દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત થયો. વૈદિક જોડાણ: ગણપતિ અથર્વશીર્ષ વેદોમાં સીધી ઐતિહાસિક કથાઓ નથી હોતી, પરંતુ ગણપતિને લઈને સાથે જોડી દેવાયેલું એક સૂક્ત છે – ગણપતિ અથર્વશીર્ષ (અથવા ગણપતિ ઉપનિષદ / ગણેશ ઉપનિષદ). આ અથર્વવેદ સાથે જોડાયેલું એક લઘુ ઉપનિષદ છે. તેમાં ગણેશને પરબ્રહ્મ, ઓમકાર, આત્મન અને સર્વસ્વ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર વગેરે સર્વ દેવતાઓના સ્વરૂપ છે અને સત્-ચિત્-આનંદ છે. આ ગ્રંથમાં “ૐ ગં ગણપતયે નમઃ” જેવા મંત્રોનું મૂળ પણ છે. વિદ્વાનોના મતે આ ઉપનિષદ મૂળ વૈદિક સમયનું નથી, પરંતુ પાછળથી (લગભગ ૧૬મી-૧૭મી સદી અથવા મધ્યકાલીન સમયમાં) અથર્વવેદ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. ઋગ્વેદમાં “ગણપતિ” શબ્દ આવે છે (૨.૨૩.૧), પરંતુ તે સામાન્ય રીતે “ગણોના અધિપતિ”ને સંબોધે છે. છતાં ગાણપત્ય પરંપરામાં આ અથર્વશીર્ષને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને નિત્ય પાઠ કરવામાં આવે છે. સારાંશ ગણેશની કથાઓમાં સર્જન, વિનાશ, પુનર્જન્મ, બુદ્ધિ, ત્યાગ, વીરતા અને વિઘ્નનાશનો સંદેશ સમાયેલો છે. તેઓ કૈલાસના વાસી, ગણોના સ્વામી, લાડુપ્રિય, મૂષિકવાહન, વિઘ્નહર્તા અને મહાન યોદ્ધા છે. તેમના નામે ચાલેલો ગાણપત્ય પંથ અને ગણેશ પુરાણ તેમની સર્વોચ્ચતાને દર્શાવે છે. વૈદિક ગણપતિ અથર્વશીર્ષ સાથે તેમને જોડીને બ્રહ્મસ્વરૂપ અપાયું છે, જ્યારે જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મમાં તેમની ઉપાસના સાંસ્કૃતિક સમન્વય દર્શાવે છે. વ્યાસ સાથેનું લેખનકાર્ય તેમને જ્ઞાનના રક્ષક બનાવે છે, જ્યારે અસુરો સામેના યુદ્ધો તેમને ધર્મના રક્ષક બનાવે છે. ગણેશ ચતુર્થીથી અનંત ચતુર્દશી પર્યંત તેમની ભક્તિ એટલે વર્તમાન ભારતની સ્વતંત્રતા, સમરસતા અને ઉન્નતિનો વાર્ષિક લોક-ઉત્સવ. આજે પણ શુભ કાર્યની શરૂઆતમાં “શ્રી ગણેશાય નમઃ” બોલવામાં આવે છે. તેમની આ કથાઓ માત્ર પુરાણની વાતો નથી, પરંતુ વ્યક્તિગત અને રાષ્ટ્રીય જીવનના માર્ગમાં વિઘ્નો દૂર કરીને જ્ઞાન, સમૃદ્ધિ અને વીરતા તરફ આગળ વધવાનું પ્રેરક બળ છે. જય ગણપતિ!

The 2017 Landslide and the Dawn of the Yogi Adityanath Era: A Civilisational Mandate Part 25

Chanakya in Uttar Pradesh: How Amit Shah Rebuilt the BJP from the Grassroots and Delivered a Historic Mandate Part 24

Hindus and Hebrews – Contrasting Parallels : A Case for Hindu Rashtra

Featured Articles

BRICS at New Delhi 2026: From Rule-Takers to Rule-Shapers

શ્રી ગણેશાય નમ: વિઘ્નહર્તા, જ્ઞાનના સ્વામી અને પૌરાણિક પરંપરાના જનનાયક શ્રી ગણેશ

Reports View All

India’s artificial sun project inches closer to reality with commissioning of gyrotron

US Senate amendment mandates 100% secondary tariffs on top five Russian oil importers, including India

Chief Ministers of UP, Uttarakhand, Himachal, Rajasthan, Delhi and Haryana sign Kishau project agreement

Scotland, Wales and Northern Ireland sign historic MoU to break away from UK

Pakistan lists Masood Azhar as ‘most wanted’, raises bounty as an empty gesture ahead of FATF review

US confirms deployment of offensive weapons in space for the first time

Search

Top Authors

Archives

Featured Articles

Reports View All

Search

Podcast / Videos

Popular Posts

Top Authors

Archives