Home

Featured Articles

Oct 12, 2026
Major General Harsha Kakar

The Era of Youth

Most parts of the world are witnessing some form of turmoil, internal or external. Irrespective of the form, the impact spreads beyond the region. West Asia and Europe have been consumed by conflicts that have dragged on with no end in sight. Negotiations have failed. These conflicts have hit the global economy, with the Ukraine war affecting food prices and the Iran conflict affecting the cost of oil. The Israel-Hamas and Hezbollah conflict has left thousands dead and homeless. While the US-led war in Iran appears to be at a stalemate, the Houthis' attacks on Saudi Arabia have increased, leading to the activation of the Mecca pact. Other parts of the world are witnessing protests largely led by the youth. These impact residents' daily lives and the national economy. In Europe, protests began in the Paris region of France in mid-Sept with high school students and teachers taking to the streets over a lack of funding and staff. It soon spread to other parts of the country, growing in scale by the day. Over 6500 have been arrested. The government partially gave in by recruiting 3000 additional teachers. The protestors, having gained their first victory, vowed to continue protests, threatening the government. Many protesters are neither students nor teachers. Protests spread from France across the border into Belgium, with students of Liège rising in anger over rising education costs, overcrowded classrooms and lack of facilities. These moved into Italy over similar complaints. Greece is likely to be the next. Two other nations now gearing up for student protests, either in solidarity with France and Belgium, or for similar reasons, are Ireland and Austria. In Spain, protests are ongoing over a housing and cost-of-living crisis. The trigger was the eviction of an 87-years-old lady from her apartment of 70 years. Her passing away shortly thereafter further galvanised protests. Protests are ongoing in Germany on two vastly different topics. The first is against increased defence spending and a possible change to conscription in the military. The second is increased demand for the creation of a Palestinian state and ending support for Israel. In South America, protests rocked Santiago, Chile, with students clashing with riot police after President José Antonio Kast introduced his 2027 draft budget bill, which included a cut in public education funding. In Brazil, protests commenced after the first phase of elections, indicating that the right-wing candidate, Flávio Bolsonaro, may overthrow the current left-wing President Lula da Silva. Students believe he would align with Trump’s policies and Brazil could become a puppet of the US. Africa is a continent facing rising insurgencies. It is also witnessing some protests. In South Africa, anti-migrant protests in Johannesburg and Durban turned violent with protestors clashing with police. They want an end to processing asylum applications. South Asia is having its share of protests. In Nepal, Sri Lanka and Bangladesh, it was youth-led protests which resulted in the overthrow of governments and forced fresh elections. In Pakistan, the Tehreek-e-Insaf (PTI) party launched a long march toward Islamabad on October 4, 2026, demanding the release of jailed former Prime Minister Imran Khan. Talks between the government and the PTI have collapsed. Islamabad, where the long march is headed, has been locked down with containers deployed at all entry points. In India, the CJP (Cockroach Janata Party) has been leading youth-dominated protests demanding the resignation of the Chief Election Commissioner (CEC) Gyanesh Kumar. Opposition parties are holding their own protests on similar grounds. They have accused the CEC of removing names from the voter list, benefiting the BJP. Delhi was barricaded prior to the protests and leaders of the CJP arrested immediately on their arrival in Delhi. The intent had been to contain protests and prevent them from turning violent. The CJP had in July led protests against the leak of the NEET exams, which continued for about three weeks. There are some similarities between nations currently facing student-led protests and nations facing political protests. In Europe, France, Germany, Belgium, Italy and Spain did not support the US in its war with Iran. In South America, Chile opposed the US’s actions in Venezuela, while Brazil has been on Trump’s hit list for the arrest of former pro-US president Jair Bolsonaro. It faces the highest US sanctions. In Africa, Trump has been critical of South Africa over its treatment of Whites. In Asia, India has refused to bend to Trump’s demands. Whether this is just a coincidence or engineered by outside agencies is debatable. Fox News mentions that American-born, Shanghai-based, communist tech tycoon Neville Roy Singham is possibly behind protests in France, now spreading across Europe. The agency also claims to have identified 50 organisations behind the protests, indicating a wide network working in tandem to fuel protests. In India, protests on 10th Oct preceded the review by the Joint Parliamentary Committee (JPC) on October 12, 2026, of the Foreign Contribution (Regulation) Amendment Bill, 2026 (FCRA). This act will reduce foreign funding to dubious organisations, limiting the ability of foreign governments or organisations to influence domestic subjects. Whether the protests are linked to this remains unknown. There are also claims that anti-government movements in India are funded by institutions from abroad. Most ongoing global protests largely involve students. This raises issues. There is no doubt that youth are more fearless and have fewer responsibilities than adults, who have family responsibilities and jobs, and hence are unwilling participants. Youth are also influenced by social media as they spend maximum time on it. They believe what they come across on social media would impact their views on their future. Protests in India as well as ongoing protests in many parts of Europe are examples of this. Where the youth begin to believe, or are made to believe, that government actions are detrimental to their future, they will act. This has triggered protests in Nepal, Bangladesh and Sri Lanka, where governments collapsed in the face of protests. Was this also the case in India with anti-CEC protests? Excessive action against the protestors will always be detrimental. The organisers will attempt to push the government’s hand for increased retaliation. Social media, with imaginative memes and themes, is a crowd puller. Most student protests are fuelled by this engine. Colleges and other educational institutes are places where recruiting supporters and protestors is relatively simple. Many attend due to peer pressure or to display their sense of responsibility or believe this is essential for ensuring their future. Few are interested in understanding the true intent behind those pushing protests. It is also true that protests, which draw a few thousand, do not represent the masses who vote, but government highhandedness in curbing protests provides them with wider publicity and support. Student-led protests will not cease, but rather grow with time. The stronger the retaliation, the more the belief that governments fear their movements. Governments need to be sensitive to their demands, open channels of communication, explain realities, especially in interactions at educational institutes, and also avoid confrontation. While leaders of protests need to be taken to task, as they attempt to misguide the students, those participating need a far more humane approach, as many have been drawn in without being aware of reality. Sensitivity is essential in dealing with students and must be a norm rather than an exception. It is also true that protests will die down with time, and hence patience in managing them is essential. Simultaneous is a need to ensure that these do not impact the common citizen.

Oct 12, 2026
Viren S Doshi

મથુરા ગોકુળ ગોવર્ધન વૃંદાવન વ્રજયાત્રા - ભાગ પહેલો

મથુરા ગોકુળ ગોવર્ધન વૃંદાવન વ્રજયાત્રા - તીર્થયાત્રા વર્ણન વ્રજયાત્રા અને તે અંતર્ગત વિવિધ પરિક્રમાઓ ભારતની પ્રમુખ તીર્થયાત્રાઓ પૈકી ગણાતી યાત્રા છે. વર્ષભર તીર્થયાત્રીઓ અહીં આવે છે. ૦૨/૧૦/૨૦૨૬ દિલ્હીથી ૧ વાગે બપોરે સપરિવાર પ્રસ્થાન. માર્ગમાં એકાદ સ્થાન પર ટૂંકો વિરામ. મથુરા અતિથિ ગૃહમાં નિવાસ. રાત્રિ ભોજન અને વિરામ. ૦૩/૧૦/૨૦૨૬ શ્રી કૃષ્ણ જન્મ સ્થાન દર્શન અમે વહેલા ઊઠી તૈયાર થઈ દર્શન માટે પ્રસ્થાન કર્યું. શ્રી કૃષ્ણ જન્મ સ્થાન મંદિરના પ્રવેશ દ્વાર સુધી ગાડી જઈ શકે છે. સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઉત્તમ છે. પાંચ સહસ્ત્ર વર્ષો પહેલાં શ્રી કૃષ્ણના જન્મ સમયે કેવું વાતાવરણ હશે તેવો ભાવ મનમાં ઉપજ્યો. શ્રીકૃષ્ણ જન્મભૂમિ એટલે કંસના કારાવાસની જગ્યા. અહીંથી થોડે દૂર યમુના કિનારે કંસનો કિલ્લો છે. કારાવાસની એક બાજુ યમુના તરફ ખુલતી હતી. આ કારાવાસના કથિત ૭ ભાગ પૈકી ૬ ભાગ ઉપર બનેલ મંદિરને ધ્વસ્ત કરીને ઈ.સ. ૧૬૭૦માં મુસ્લિમ આતંકી ઔરંગઝેબના આદેશથી ધર્માંધ મુસ્લિમ આક્રમકોએ આ ઈદગાહ મસ્જિદના નામે ઓળખાતો ઢાંચો બનાવી દીધેલ છે. કહે છે કે તેમાં કારાવાસ મંદિરના અવશેષો છે જે સર્વેક્ષણ કરીને ચિહ્નિત કરવા જોઈએ અને ઉત્ખનન પણ કરવું જોઈએ, ઉત્ખનન થાય તો નીચેથી પણ અવશેષો મળી શકે. આ બધું જોઈને આપણને અવશ્ય વિષાદ થાય. બધાં ભક્તો આ જોઈ જોઈને દુઃખ કરતાં હતાં અને બોલતાં હતાં કે ન્યાયાલયમાં ચાલતા વિવાદનો નિર્ણય તરત થવો જોઈએ. કરોડો શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થા પર ઘા કરવાનું યોગ્ય નથી. કારાવાસના જે કક્ષમાં શ્રીકૃષ્ણ જન્મ્યાં હતાં તે કક્ષ આ ઈદગાહ મસ્જિદની પાછળની દીવાલને અડીને છે તેમ મનાય છે. તેના દર્શન માટે સવારથી ભક્તોની લાંબી પંક્તિઓ લાગી છે. માતા દેવકીની કૂખે જન્મ લીધો તે સ્થાન જોઈને ભાવવિભોર થઈ જવાયું. પ્રણામ કર્યાં. સૌ માટે પ્રાર્થના કરી. પિતા વાસુદેવ તેમને યમુના પાર કરી ગોકુળ મૂકી આવ્યાં હતાં. ધ્વસ્ત કારાવાસ મંદિરના આ ગર્ભગૃહની પાછળ ઈદગાહ મસ્જિદ ઢાંચાની તરત જ બાજુમાં તે ઢાંચાના મિનારાથી પણ ઉન્નત શિખરો યુક્ત વિશાળ સ્વચ્છ કૃષ્ણ મંદિર સુશોભિત છે જેની ફરકતી ધ્વજા એ સિદ્ધ કરે છે કે સનાતન ધર્મ અજેય છે…સનાતન છે. સોમનાથ, કાશી, અયોધ્યા બધે જ ધ્વસ્ત મંદિરોની બાજુમાં અમર પક્ષીની જેમ નવા મંદિરો બની ગયા છે તેમ અહીં પણ આ નવું મંદિર જાણે કે એમ કહી રહ્યું છે કે હું તમને યાદ આપવા માટે જ ઉભું છું કે મૂળ મંદિર પુનઃ નિર્મિત થાય તે માટે તમે કટિબદ્ધ થાઓ. આ મંદિરના પગથિયા ઘણાં છે, લિફ્ટ છે. મંદિર ઊંચું કરવા માટે પગથિયાં વધારીને ઊંચાઈ લીધી છે. આ નૂતન મંદિરમાં શાંતિથી દર્શન થઈ શકે છે. વિશાલ સભા મંડપ છે એટલે દર્શનાર્થીઓની ગમે તેટલી સંખ્યા હોય તો પણ અંદર સમાઈ જાય અને દર્શન શાંતિથી કરી શકે. કોઈ ત્યાંથી એમને હટાવતાં નથી, રેલીંગ નથી, મૂર્તિ સન્મુખ વિશાળ પટ છે એટલે સૌ શાંતિથી ઊભા રહી દર્શન કરે છે. દંડવત્ કરે છે. મંદિર સ્વચ્છ છે અને તેના પરિક્રમા માર્ગમાં અને સભામંડપમાં દેવો-દેવીઓના મંદિરો છે. અનેક સંતોના આરસ પહાણમાં કોતરેલાં બોધપ્રદ ભીંતચિત્રો છે. સભા મંડપના સામેના છેડે પંડિત મદન મોહન માલવીય, શ્રી હનુમાનપ્રસાદ પોદ્દાર અને શ્રી જુગલ કિશોર બિરલાની વંદન કરતી સ્થિતિમાં ઊભેલી માનવ કદની પ્રતિમાઓ છે. આ મંદિર માટે અને પરિસરમાં બનેલા કેશવ દેવ મંદિર માટે દાલમિયા પરિવારે પણ બિરલા પરિવાર સાથે મળી દાન આપેલું છે. મંદિર પરિસરમાં કથા થઈ શકે તેવો વિશાળ કથા મંડપ / લીલા મંડપ છે. આ સ્થળની ઉત્તમ જાળવણી જન્મ ભૂમિ સંસ્થાન દ્વારા થાય છે. (જન્મભૂમિ જમીન ટ્રસ્ટ અલગ છે.) જન્મભૂમિ સંસ્થાન દ્વારા યાત્રિકો માટે પ્રસાદ વ્યવસ્થા, નિઃશુલ્ક ભોજન પ્રસાદ વ્યવસ્થા, પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા અને શૌચાલય વ્યવસ્થા છે. પગરખાંની, લોકરની તથા વ્હીલ ચેરની પણ વ્યવસ્થા છે. ભિક્ષુકો કે અન્ય કોઈનો ત્રાસ અહીં મંદિરની અંદર નથી. સૂચના લખેલી છે કે વીઆઈપી દર્શનના નામે કોઈ પૈસા માંગે તો આપવા નહીં. મંદિરમાં સુરક્ષા કર્મીઓ અને સ્વચ્છતા કર્મીઓની વર્તણૂંક સારી હતી. કોઈએ પૈસા માંગ્યા નહીં. પૂજા સામગ્રી વગેરેની દુકાનો છે, બધું વ્યવસ્થિત છે. પાર્કિંગ વ્યવસ્થા નગર નિગમની છે, અને નિજી પાર્કિંગ પ્લોટ પણ હોય છે. બધે ૧૦૦ રૂપિયા ચાર્જ હોય છે. નગર નિગમ કોન્ટ્રાકટરને સોંપી દે અને ચાર્જ તે લે તેવું હશે. પાર્કિંગ માટે ખાડાવાળી ઉબડખાબડ જગ્યા છે. આમાં સુધારો કરવો જોઈએ. મંદિર પોતે પાર્કિંગ વ્યવસ્થા કરી શકે તો સૌથી ઉત્તમ. મંદિર સુધી જવા આવવાના માર્ગો વધુ પહોળાં કરવા જેવું છે. મથુરા વૃંદાવન નગર નિગમના સ્વચ્છતા કર્મીઓ આ દિવસોમાં હડતાળ પર હતાં એટલે કચરાના ઢગલાં અને ઉભરાતી ગટરો જોઈને શરમ આવતી હતી કે આપણા યાત્રા ધામ / શ્રદ્ધા કેન્દ્ર / ધર્મસ્થળ / તીર્થ સ્થળ પર આવું કેવી રીતે ચાલે. મસ્જિદ ઢાંચા વિશેનો ન્યાયાલયનો નિર્ણય આવ્યા પછી મૂળ સ્થાન પર ભવ્ય દિવ્ય મંદિર, યાત્રી નિવાસ, સંત નિવાસ, વિવિધ સેવા કેન્દ્રો, ગૌ સેવા - ગૌ શાળા અને વેદ પઠન પાઠન કેન્દ્ર થાય તેવી વિસ્તૃત યોજના થવી જોઈએ. ગૌશાળા, વેદશાળા કે યજ્ઞ શાળા છે કે નહીં તે જાણવાનું કે જોવાનું રહી ગયું. મંદિરોની આવકો યાત્રી સુવિધા, ગૌ સેવા, વેદ પઠન, ઈતિહાસ પઠન - આમાં પ્રાથમિકતાપૂર્વક વપરાય તે અગત્યનું છે. પોતલા કુંડ જોયો, જે જન્મસ્થાન પાસે છે. વિશાળ કુંડ છે. આમાં શ્રી કૃષ્ણ ભગવાનના વસ્ત્રો ધોવાતાં હતાં તેમ સ્થાનિકોએ જણાવ્યું. કુંડ સ્વચ્છ કરવા જેવું છે. ગોકુળ પ્રસ્થાન ગોકુળના મુખ્ય મંદિરો, વિશેષે રમણ રેતી મંદિર ૧૨ વાગે મધ્યાહ્ન વિશ્રામ માટે બંધ થઈ જાય છે એટલે અમે ગોકુળ જવા આગળ વધ્યાં. મુખ્ય માર્ગ તો સારો છે પણ અંદરના માર્ગો સુધારી શકાય તેવાં છે. ગોકુળના બધાં સાર્વજનિક સ્થળો સ્થાનિક ગ્રામ કે નગર વ્યવસ્થામાં છે, જ્યારે ધાર્મિક સ્થળો જે તે સંપ્રદાય સંસ્થાના કે સ્થાનિક સંસ્થાના વ્યવસ્થાપનમાં છે. આપણા મનમાં ગોકુળની જે કલ્પના હોય તે આજના ગોકુળમાં સાકાર કરવા માટે ઘણું કામ કરવું જોઈશે. યમુનામાં મથુરા અને દિલ્હીનું શહેરી પ્રદૂષણ વ્યાપક પ્રમાણમાં ભળેલું છે. ગોકુળ બરાજમાં થઈને આગળ વહેતું કાળું દુર્ગંધયુક્ત પાણી જોઈને પીડા થાય. પવિત્ર ઠકુરાણી ઘાટ અને દિવ્ય બ્રહ્માંડ ઘાટ પર આ પ્રદૂષણ જોઈને શરમ આવી. નદીઓને પૂજનાર દેશમાં પવિત્ર નદીઓના પાણી પ્રદૂષિત કેવી રીતે થઈ ગયાં? જનસંખ્યા વધુ હોઈ ગ્રામીણ યુવકો આજીવિકા માટે બીજા સાધન ટાંચા હોવાથી અથવા ટેવ પડી તેથી અથવા આ સહેલાઈથી મળી ગયું કે ફાવી ગયું તેથી યાત્રિકો ઉપર જ આધારિત હોય તેમ લાગ્યું. "હું બ્રાહ્મણનો દીકરો છું, ચાલો તમને યાત્રા કરાવી દઉં"...આવું તમે ગોકુળ જવાના માર્ગેથી ગ્રામીણ માર્ગે પ્રવેશ કરો ત્યારથી જ તમને સંખ્યાબંધ યુવકો ઘેરી વળે અને કહેવા લાગે. તેમાં સાચું ખોટું ભળતું સળતું બોલી યેન કેન પ્રકારેણ તમને પટાવી લે. અમે પણ માવા મસાલા ખાતાં એક બ્રાહ્મણ યુવક સાથે બધે જવાનું યોગ્ય સમજ્યું. કેમ કે સ્થળોની માર્ગદર્શિકા આપતી કોઈ સુચારૂ વ્યવસ્થા નથી, રાજ્ય કે કેન્દ્ર પ્રશાસન પણ અહીં બહુ દેખાતું નથી. ગાયોના ધણ હોય તે જગ્યા વ્રજ કહેવાય, નંદ બાબા ગોપાલક અગ્રણી હતાં. પણ આજના વ્રજમાં કે ગોકુળમાં ગોપાલન ફરી ધમધમતું થાય તે માટે ઘણું કરવું પડે તેમ લાગે છે. આપણને જોઈતા ભક્તિમય વાતાવરણમાં વેપારીકરણ આડું આવે તેવું છે. ખેર… અમે સૌ પ્રથમ રમણ રેતી ગયાં. ત્યાં મંદિરમાં દર્શન કર્યાં. બહુ ભીડ હતી. અહીં સંપ્રદાય સંસ્થાની વ્યવસ્થા છે. આશ્રમ છે. સંતો સાધના કરે છે. ગૌશાળા છે. અતિથિ નિવાસ છે. નિવાસના નિયમો હશે પણ અમે તે જાણવા ન ગયા, સમયની મર્યાદા હતી. અહીં આશ્રમની અંદર પરિસરમાં ઝીણી સુંવાળી શ્વેત શ્યામલ રેતીમાં આળોટવાનું માહાત્મ્ય છે. ભગવાન અહીં આળોટેલા એટલે તેનું મહત્ત્વ છે. ગોકુળના ગધેડા થવું સારું તે પણ આ પરથી કહેવાય છે. આ પરથી આપણે ગોકુળના ગોવાળિયા અને ગોપીજનો કેટલા ભાગ્યશાળી હશે તે સમજી શકીએ. કેટલાંક ભક્તો માર્ગદર્શક તરીકે આવેલ સ્થાનિકોના કહેવાથી તેમની સાથે આ રેતીના બે ચાર દાણા પ્રસાદ સમજી ખાઈ જતાં હતાં…કેવી અતૂટ શ્રદ્ધા…! કોઈએ ભંડારો લગાવેલ હતો પણ અમે પ્રસાદ લેવા ન ગયાં, સમય સીમા. ભાદરવાની ગરમી પણ આકરી લાગતી હતી, એટલે અમે આગળ વધ્યાં. બ્રહ્માંડ ઘાટ ગયાં. માર્ગ બહુ સાંકડો. પ્રવાસી બસો ઘણી. યાતાયાત સ્થિતિ ગંભીર. ઘાટ પર મંદિર છે. સ્વચ્છતા સુધારો માંગે તેવી. અહીં માતા યશોદાને માટી ખાઈ ગયેલ બાળ કૃષ્ણના મુખમાં બ્રહ્માંડ દર્શન થયેલ. એટલે બ્રહ્માંડ ઘાટ. યમુના નદી પર ઘાટ છે. પાણી પ્રદૂષિત. ઘાટ અસ્વચ્છ. વ્યવસ્થા શિથિલ. બધે સૌ માટે પ્રાર્થના કરીએ છીએ તેમ પ્રાર્થના કરી. દર્શન કરી આગળ વધ્યાં. ચિંતા હરણ મહાદેવ આ સ્થાન પણ યમુના કાંઠે. વ્યવસ્થા બધી આગળ કહ્યું તેવી જ. અહીં મહાદેવજી કૃષ્ણના દર્શન કરી પછી વિશ્રામ કરવા રોકાયેલા. યશોદાને લાલાની ચિંતા રહેતી હતી, તે મહાદેવે દૂર કરી આપી, આશિષ આપીને. એટલે ચિંતા હરણ મહાદેવ. મહાવન થઈ પરત. એ મુસ્લિમ બહુલ ગામ છે. ત્યાં પણ નંદ ઘર છે તેમ કહ્યું પણ તે કદાચ એમ જ બની ગયું હશે તેમ લાગ્યું. ગોકુળ ગામમાં અંદર ગયાં. સાંકડી શેરીઓ. અસ્વચ્છ. ખુલ્લી ગટરો. નંદ યશોદા ઘર પહોંચ્યા. પ્રાચીન દેશી ઘર છે, તેમાં મંદિર છે અને બીજા નાના મંદિરો છે. ભગવાનના છઠ્ઠીના લેખનું સ્થળ છે. નંદ યશોદાના ઘરમાં અમે ભક્તિપૂર્વક દર્શન કર્યાં. કાનાનું ધ્યાન ધર્યું. એક સમય હશે કે કૃષ્ણ અહીં કાલીઘેલી ભાષામાં કિલકિલાટ કરતાં હશે અને ભાંખોડિયા ભરતાં હશે. વ્યવસ્થા સ્થાનિકોના હાથમાં છે. તેમણે ટ્રસ્ટ બનાવેલ છે પણ તે ટ્રસ્ટ વ્યવસ્થિત નહીં હોય તેમ લાગ્યું. વેપારીકરણ થયેલું હોય તેમ જણાય છે. દાન આપવા માટે માનસિક દબાણ ઊભું થાય છે. ટ્રસ્ટની પહોંચ આપે છે પણ તે ટ્રસ્ટ કેવું ચાલે છે, યાત્રિકો માટે શું કરે છે તે બધું સંશયવાળું લાગ્યું. કોઈએ એમ પણ કહ્યું કે ત્યાં જે વ્યક્તિઓ પૂજાપાઠમાં છે તે અને યાત્રિકોને લઈ આવનાર માર્ગદર્શકો આ ધન પોતાની રીતે અંદર અંદર વહેંચી લે છે. પાર્કિંગ, હોટલ, લસ્સી વેચનાર કે કોઈ પણ જગ્યાએ તમને એ સ્થાનિક યુવક લઈ જાય તો ત્યાં તેને તમારા બિલમાંથી ભાગ મળે. ખેર… ગોકુલનાથ બેઠક બંધ હતી. મહાપ્રભુજી બેઠક પણ બંધ હતી. અમે બહારથી દર્શન કર્યાં. યાત્રા કરતાં વૈષ્ણવોને અહીંથી કોઈ માર્ગદર્શન કે સહાય મળે તેમ ન લાગ્યું. સ્થાનિક બ્રાહ્મણ યુવક તમને બેઠકોમાં લઈ જવાનું ટાળે છે, અમે એવું જોયું. બીજી બાજુ પુષ્ટિ માર્ગના આ સ્થળો વૈષ્ણવો માટે આ વ્રજ પ્રદેશમાં પરિક્રમા સિવાયના નિત્યના દિવસોમાં કદાચ ઉપયોગી નહીં થઈ શકતા હોય. ઘણું કામ કરવા જેવું છે. (મથુરાના પુષ્ટિ માર્ગના દ્વારકાધીશ મંદિર માટે પણ માર્ગદર્શકે કહેલું કે એ મંદિર અગત્યનું નથી.) ઠકુરાણી ઘાટ ગયાં. અહીં મહાપ્રભુજીએ કથા કરેલ. બ્રહ્મ સંબંધ પ્રથમવાર અહીં આપેલ. દર્શન કર્યાં. સૌ માટે પ્રાર્થના કરી. ઘાટ અસ્વચ્છ. પણ લોકોની શ્રદ્ધા અખૂટ. બધે જ. કોઈ પણ વિઘ્ન એમને ભક્તિ કરતાં રોકી શકે તેમ નથી તે જોવામાં આવ્યું. ગોકુળ યાત્રા સંપન્ન. મથુરા પરત આવતા નગરના પ્રવેશ માર્ગમાં સરકારી પુરાતત્ત્વ સંગ્રહાલય જોયું. બહુ ઓછા લોકો એ જોવા આવેલા. સંગ્રહાલય સારું છે. જેએનયુ દિલ્હીથી વિદ્યાર્થીઓ સાથે એક અધ્યાપક આવેલા. ઈતિહાસ ભણાવતા હતા. પુરાતત્ત્વ અવશેષો સારી રીતે પ્રદર્શિત કરેલાં છે. જોતાં બે ત્રણ કલાક થાય તેવું વિશાળ સંગ્રહાલય છે. સમજતા વધુ સમય લાગે. અને સાચો ઈતિહાસ તારવતાં હજુ વધુ સમય લાગે. બ્રિજવાસી હોટલ અને રેસ્ટોરાં જાણીતી છે, ત્યાં ભોજન કર્યું. સારું હતું. નિવાસ પર પરત. નિવાસ વ્યવસ્થા પ્રતિકૂળ હતી, કહ્યું એટલે એમણે અમને બીજો કક્ષ આપ્યો. વિશ્રામ. ક્રમશઃ... (to be continued in the next part)