આજના સમયમાં ભારત માત�ર દક�ષિણ �શિયાનો દેશ નથી, પરંત� વૈશ�વિક રાજકારણ, અર�થતંત�ર અને સાંસ�કૃતિક પરિપ�રેક�ષ�યમાં કેન�દ�રસ�થાન બનત�ં દેશ છે. તેમ છતાં વૈશ�વિક મીડિયા ભારતને કેવી રીતે જ�� છે? શ�ં ભારતની પ�રગતિ, તેની સંસ�કૃતિ અને વૈશ�વિક ભૂમિકા યોગ�ય રીતે રજૂ થાય છે? કે હજ� પણ ભારતને જૂની માનસિકતા અને પૂર�વગ�રહોથી જ જોવામાં આવે છે?

આવા જ અનેક મહત�વપૂર�ણ પ�રશ�નોને કેન�દ�રમાં રાખીને ગ�ર� ઘાસીદાસ વિશ�વવિદ�યાલયના પત�રકારત�વ અને જનસંચાર વિભાગની પી�ચ.ડી. સંશોધક રૂચિકા ધ�ર�વે� રાજનીતિશાસ�ત�રના વિદ�વાન અને સામાજિક વિજ�ઞાન સંક�લના ડીન પ�રો. રામકૃષ�ણ પ�રધાન સાથે વિસ�તૃત ચર�ચા કરી.

પà«�રો. પà«�રધાનના મતે, ભારત આજે “સà«�મારà«�ટ પાવર”થી આગળ વધીને “કનેકà«�ટર પાવર” તરીકે ઊભરà«�યà«�ં છે. વિશà«�વની કોઈ મોટી રાજકીય ઘટના હવે ભારતને અવગણીને શકà«�ય નથી. અમેરિકા, રશિયા, ચીન કે મધà«�યપૂરà«�વ - દરેક કà«�ષેતà«�રમાં ભારતની ભૂમિકા હવે મહતà«�વપૂરà«�ણ બની છે. તેઓ કહે છે કે ભારત હવે માતà«�ર અનà«�સરી રહà«�યà«�ં નથી, પરંતà«� વૈશà«�વિક રાજકારણના કેનà«�દà«�રમાં પોતાની જગà«�યા બનાવી રહà«�યà«�ં છે.

તાજેતરના વરà«�ષોમાં પણ ભારતની વૈશà«�વિક છબી અંગેના પૂરà«�વગà«�રહો સંપૂરà«�ણપણે અદૃશà«�ય થયા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, વડાપà«�રધાન નરેનà«�દà«�ર મોદીની નોરà«�વે મà«�લાકાત દરમિયાન તà«�યાંના àª�ક અખબારે ભારત વિશે લખાયેલા સંપાદકીયમાં ભારતીય સમાજને રજૂ કરવા માટે ‘સà«�નેક ચારà«�મર’ (સાપ રમાડનાર) જેવી છબીનો ઉપયોગ કરà«�યો હતો. આ પà«�રકારના દૃશà«�યો અને પà«�રતીકો માતà«�ર àª�ક ફોટોગà«�રાફિક પસંદગી નથી, પરંતà«� તેઓ વસાહતી યà«�ગમાંથી ચાલતા આવેલા માનસિક માળખાને પà«�રતિબિંબિત કરે છે. àª�ક તરફ ભારત ચંદà«�રયાન, ડિજિટલ પેમેનà«�ટ, સà«�ટારà«�ટઅપ ઇકોસિસà«�ટમ અને વૈશà«�વિક કૂટનીતિમાં નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહà«�યà«�ં છે, જà«�યારે બીજી તરફ કેટલાક આંતરરાષà«�ટà«�રીય માધà«�યમો હજà«� પણ ભારતને રહસà«�યમય, ગરીબ, પરંપરાગત અથવા ‘àª�કà«�àª�ોટિક’ સમાજ તરીકે રજૂ કરવાનà«�ં પસંદ કરે છે. પà«�રો. પà«�રધાનના મત અનà«�સાર, આ પà«�રકારની રજૂઆતો દરà«�શાવે છે કે વૈશà«�વિક મીડિયા ઘણી વખત ભારતને તેના વરà«�તમાન સà«�વરૂપમાં નહીં, પરંતà«� àª�તિહાસિક અને વસાહતી કલà«�પનાઓના ચશà«�માથી જોવાનà«�ં ચાલà«� રાખે છે.

તેમ છતાં પ�રો. પ�રધાન માને છે કે વૈશ�વિક મીડિયા હજ� પણ ભારતને સંપૂર�ણ નિષ�પક�ષતાથી રજૂ કરત�ં નથી. ખાસ કરીને પશ�ચિમી મીડિયા સંસ�થાઓ ઘણી વખત ભારતને પોતાના વિચારધારાત�મક દૃષ�ટિકોણથી જ�� છે. ઉદાહરણ તરીકે, રશિયા-ય�ક�રેન ય�દ�ધ દરમિયાન ભારતે સંત�લિત અને શાંતિમૂલક વલણ અપનાવ�ય�ં હોવા છતાં વૈશ�વિક મીડિયા� ઘણીવાર ભારતની ટીકા કરી. જ�યારે અમેરિકા અથવા અન�ય પશ�ચિમી દેશોની સમાન નીતિઓ પર �ટલી કડક પ�રતિક�રિયા જોવા મળી નહોતી.

પà«�રો. પà«�રધાનનà«�ં માનવà«�ં છે કે મીડિયા માતà«�ર માહિતી આપતà«�ં સાધન નથી, પરંતà«� શકà«�તિ અને વિચારધારાની અસર હેઠળ કારà«�ય કરતà«�ં માધà«�યમ પણ છે. વૈશà«�વિક સમાચાર સંસà«�થાઓના માલિકો, પà«�રાયોજકો, બજાર અને રાજકીય હિતો તેમના સમાચારના સà«�વરૂપને અસર કરે છે. તેથી ઘણીવાર સમાચાર “નિરà«�મિત વાસà«�તવિકતા” બની જાય છે.

ભારત વિશેની વૈશ�વિક માન�યતાઓમાં પણ સમય સાથે પરિવર�તન આવ�ય�ં છે. �ક સમય હતો જ�યારે ભારતને ગરીબી, અંધશ�રદ�ધા અને પરંપરાગત સમાજ તરીકે રજૂ કરવામાં આવત�ં હત�ં. આજે ભારત ટેકનોલોજી, અર�થતંત�ર, અવકાશ વિજ�ઞાન અને વૈશ�વિક કૂટનીતિમાં પોતાની મજબૂત ઓળખ બનાવી રહ�ય�ં છે. વિશ�વની મોટી ટેક કંપનીઓમાં ભારતીય પ�રતિભાઓન�ં પ�રભ�ત�વ, વૈશ�વિક સ�તરે યોગ અને આય�ર�વેદની સ�વીકૃતિ અને G-20 જેવી આંતરરાષ�ટ�રીય ઘટનાઓમાં ભારતની આગેવાની આ બદલાતી છબીન�ં પ�રતિબિંબ છે.

પà«�રો. પà«�રધાન ભારતને “ડà«�ંગળી જેવો દેશ” તરીકે વરà«�ણવે છે. તેઓ કહે છે કે જેમ ડà«�ંગળીની àª�ક પછી àª�ક પડ ખૂલતી જાય છે, તેમ ભારતની સંસà«�કૃતિ, ભાષાઓ, પરંપરાઓ અને જીવનશૈલીઓના અનેક સà«�તરો છે. ભારતની વિશેષતા àª� છે કે તે પરંપરા અને આધà«�નિકતાનો અનોખો સંગમ છે. àª�ક તરફ ભારત હજારો વરà«�ષ જૂની સંસà«�કૃતિ અને જà«�ઞાન પરંપરા ધરાવે છે, તો બીજી તરફ તે આધà«�નિક ટેકનોલોજી અને વૈશà«�વિક વિકાસમાં પણ આગળ વધી રહà«�યà«�ં છે.

તેમણે કોરોનાકાળનà«�ં ઉદાહરણ આપતાં કહà«�યà«�ં કે “કાઢા” જેવી ભારતીય પરંપરાગત પદà«�ધતિઓ પણ વૈશà«�વિક સà«�તરે ચરà«�ચાનો વિષય બની. યોગ, આયà«�રà«�વેદ અને ભારતીય જીવનપદà«�ધતિ પà«�રતà«�યે વિશà«�વનો રસ વધà«�યો. છતાં વૈશà«�વિક મીડિયા હજà«� પણ ભારતના જà«�ઞાન પરંપરા અને ભારતીય જà«�ઞાન પદà«�ધતિઓને પૂરતી માનà«�યતા આપતà«�ં નથી.

પà«�રો. પà«�રધાન મà«�જબ, ભારતની સૌથી મોટી સમસà«�યા àª� છે કે આપણે પોતાની વારà«�તા પોતે વિશà«�વ સમકà«�ષ મૂકી શકતા નથી. આંતરરાષà«�ટà«�રીય સંબંધો અને વૈશà«�વિક ચરà«�ચાઓ હજà«� પણ પશà«�ચિમ કેનà«�દà«�રિત છે. “જà«�યાં સà«�ધી આપણે પોતાની કહાણી દà«�નિયાને નહીં કહીàª�, તà«�યાં સà«�ધી દà«�નિયા આપણા વિશે પોતાની રીતે કહાણી રચતી રહેશે,” તેઓ કહે છે.

દૃશ�ય માધ�યમો અને ફોટોગ�રાફી વિશે વાત કરતાં તેમણે જણાવ�ય�ં કે વૈશ�વિક મીડિયા ઘણીવાર ભારતના વિરોધાભાસી ચિત�રો રજૂ કરે છે. �ક તરફ G-20 સમિટ અને ભારત મંડપમ જેવા આધ�નિક ભારતના પ�રતીકો છે, તો બીજી તરફ �ૂંપડપટ�ટી, ગરીબી અને સંઘર�ષના દૃશ�યો દ�વારા ભારતની �ક અલગ જ છબી બનાવવામાં આવે છે. પ�રખ�યાત ફિલ�મ સ�લમડોગ મિલિયનેરન�ં ઉદાહરણ આપતાં તેમણે કહ�ય�ં કે ચિત�રો માત�ર દૃશ�ય નથી, પરંત� તેઓ વાર�તાઓ અને માન�યતાઓ પણ રચે છે.

આ જ કારણ છે કે વૈશà«�વિક મીડિયા દà«�વારા ભારતના ચિતà«�રણ અંગે સતત ચરà«�ચા થતી રહે છે. કોરોનાકાળ દરમિયાન ભારતની આરોગà«�ય વà«�યવસà«�થા પર આવેલી મà«�શà«�કેલીઓ અને મૃતà«�યà«�આંક અંગે આંતરરાષà«�ટà«�રીય મીડિયામાં વà«�યાપક કવરેજ જોવા મળà«�યà«�ં, જે સà«�વાભાવિક પણ હતà«�ં. પરંતà«� ઘણી વખત આ ચરà«�ચાઓમાં તે હકીકતને પૂરતà«�ં સà«�થાન મળà«�યà«�ં નહીં કે તે જ સમયગાળામાં અમેરિકા અને યà«�રોપના અનેક દેશો પણ સમાન અથવા વધà«� ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહà«�યા હતા. તેવી જ રીતે, આંતરરાષà«�ટà«�રીય સંસà«�થાઓ દà«�વારા જાહેર થતા કેટલાક વૈશà«�વિક સૂચકાંકો અને રેનà«�કિંગà«�સ અંગે પણ ભારતમાં પà«�રશà«�નો ઉઠતા રહà«�યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, પà«�રેસ ફà«�રીડમ ઇનà«�ડેકà«�સમાં ભારતની સà«�થિતિ અંગે વારંવાર ચરà«�ચા થાય છે અને વિવેચકોનો àª�ક વરà«�ગ માને છે કે આવા મૂલà«�યાંકનોમાં પશà«�ચિમી રાજકીય અને સાંસà«�કૃતિક દૃષà«�ટિકોણનો પà«�રભાવ રહેલો હોઈ શકે છે. પà«�રો. પà«�રધાનના મતે, પà«�રશà«�ન માતà«�ર રેનà«�કિંગનો નથી, પરંતà«� àª� સમજવાનો છે કે વિશà«�વ ભારતને કયા ચશà«�માથી જà«�àª� છે. જà«�યારે ભારતની પà«�રાચીન જà«�ઞાનપરંપરા, સાંસà«�કૃતિક મૂલà«�યો અથવા સામાજિક સંસà«�થાઓની ચરà«�ચા થાય છે, તà«�યારે ઘણી વખત તેને ‘ઓરà«�થોડોકà«�સ’ અથવા ‘પછાત’ ગણાવી દેવામાં આવે છે, જà«�યારે તે જ પરંપરાઓના àª�તિહાસિક, દારà«�શનિક અને સામાજિક સંદરà«�ભોને પૂરતી ગંભીરતાથી સમજવાનો પà«�રયાસ ઓછો જોવા મળે છે. પરિણામે, ભારત વિશેનà«�ં વૈશà«�વિક વરà«�ણન ઘણીવાર તેની જટિલતા અને બહà«�સà«�તરીય વાસà«�તવિકતાને સંપૂરà«�ણ રીતે પà«�રતિબિંબિત કરી શકતà«�ં નથી.

ચર�ચાના અંતે પ�રો. પ�રધાને પત�રકારો અને મીડિયા માટે નિષ�પક�ષતા અને નૈતિકતાન�ં મહત�વ રેખાંકિત કર�ય�ં. તેમના મતે, પત�રકારત�વન�ં મ�ખ�ય ધ�યેય પૂર�વગ�રહો વિના સત�યને રજૂ કરવાનો હોવો જોઈ�. જો મીડિયા વિચારધારાના બંધનમાં ફસાય, તો તે માત�ર �ક દેશ નહીં પરંત� સમગ�ર માનવ સંસ�કૃતિ સાથે અન�યાય કરે છે.

ભારત આજે વૈશ�વિક મંચ પર નવી ઓળખ સાથે ઊભ�ં છે. પરંત� આ ઓળખને વિશ�વ સમક�ષ યોગ�ય રીતે રજૂ કરવાની જવાબદારી માત�ર રાજકારણીઓની નહીં, પરંત� મીડિયા, સંશોધકો અને બ�દ�ધિજીવીઓની પણ છે. ભારત વિશેની વૈશ�વિક ચર�ચા વધ� સંત�લિત, બહ�પક�ષીય અને સંદર�ભસહિત બને, તે સમયની માંગ છે. જ�યાં �ક તરફ ભારતની ખામીઓ પર ચર�ચા થવી જરૂરી છે, ત�યાં તેની સિદ�ધિઓ, જ�ઞાનપરંપરા અને સાંસ�કૃતિક વૈવિધ�યને પણ સમાન ગંભીરતાથી સમજવાની જરૂર છે. રૂચિકા ધ�ર�વે અને પ�રો. રામકૃષ�ણ પ�રધાન વચ�ચેની આ ચર�ચા � જ દિશામાં �ક મહત�વપૂર�ણ વિચારપ�રેરક પ�રયાસ છે.